Dit is een artikel uit het NRC-archief

Boeken

BBC trakteert op acht uur hoorspel naar ‘Leven en Lot’

De Sovjet-Unie probeerde de magistrale oorlogsroman Leven en Lot van Vasili Grossman te vernietigen. Nu maakt de BBC een hoorspel. Vanaf zondag speelt acteur Kenneth Branagh op de BBC-radio professor Viktor Strum, de hoofdpersoon uit de roman Leven en Lot van de Russische schrijver Vasili Grossman (1905-1964). Het idee om die 900 bladzijden dikke pil

De Sovjet-Unie probeerde de magistrale oorlogsroman Leven en Lot van Vasili Grossman te vernietigen. Nu maakt de BBC een hoorspel.

Vanaf zondag speelt acteur Kenneth Branagh op de BBC-radio professor Viktor Strum, de hoofdpersoon uit de roman Leven en Lot van de Russische schrijver Vasili Grossman (1905-1964). Het idee om die 900 bladzijden dikke pil tot een hoorspel van acht uur om te werken heeft op het eerste gezicht iets absurds. Want Leven en Lot, dat zich zowel aan het front in Stalingrad, als in twee Duitse concentratiekampen, een Oekraïens getto en een kernfysisch onderzoekscentrum in Kazan afspeelt, telt zoveel personages dat het je soms duizelt van het menselijk leed dat over je wordt uitgestort.

De programmamakers van de BBC richten zich op de hoogtepunten uit het boek, die ze handig aan elkaar knopen. Zo begint het hoorspel met de joodse kernfysicus Viktor Strum, die zijn kritiek op de leugens van Stalins regime niet onder stoelen of banken steekt en daardoor in ongenade valt. Strum is het belangrijkste personage in het boek, ook omdat je in hem veel van Grossman herkent.

De tweede aflevering bevat het ontroerendste hoogtepunt uit de roman: de afscheidsbrief van Strums moeder Anna, die in een stadje in Oekraïne woont dat door de Duitse legers is ingenomen. Ze zit in het getto en weet dat haar dagen zijn geteld. Maar ze wil het leven niet verlaten zonder een laatste biecht bij haar zoon te doen en hem haar eeuwige liefde te verklaren. De wijze waarop ze beschrijft hoe haar niet-joodse omgeving zich van haar afkeert, als een soort ‘het spijt ons dat u eraan gaat, maar het is nu eenmaal niet anders’, is zo indringend, dat je haar stem nog hoort klinken als je het boek uit hebt.

Nog aangrijpender is de vijfde aflevering, waarin de vrijgezelle arts Sofja de gaskamer ingaat en zich tijdens die stap voor stap beschreven ondergang als een moeder ontfermt over een jongetje. Haar relaas wordt zo kalm verteld, dat je ineens niet meer bang bent voor de dood.

Leven en Lot is vooral populair in het Westen. In Rusland zelf hebben hoogstens tienduizend mensen het gelezen, hoewel er een toneelstuk van is gemaakt en het dezer dagen in Moskou wordt verfilmd. Die schaarse aandacht heeft alles te maken met de publicatiegeschiedenis van het boek. In februari 1961, vier maanden nadat Grossman zijn manuscript had ingeleverd bij het tijdschrift Znamja, waarin het in afleveringen zou verschijnen, stonden er ineens twee KGB-agenten voor zijn deur. Ze namen alles in beslag wat met de roman te maken had: het manuscript, de uitgetypte versies, de aantekeningen. De typiste, die het manuscript had overgetikt, moest het carbonpapier en het typelint dat ze had gebruikt afgeven. Leven en Lot mocht niet worden gedrukt.

Toen Grossman verhaal ging halen bij de chef-ideoloog van de communistische partij, Michail Soeslov, kreeg hij te horen waarom: zijn boek vormde door zijn kritiek op het Stalinregime een bedreiging voor de Sovjetstaat en zou op zijn vroegst over twee- à driehonderd jaar kunnen verschijnen.

Grossman, tijdens de oorlog een gevierd oorlogscorrespondent, was na de ‘arrestatie’ van zijn epos een gebroken mens. „Ze hebben me gewurgd in mijn eigen portiek”, zei hij kort voordat hij in 1964 stierf.

Toch was de KGB-operatie niet volledig geslaagd. Grossman had een kopie van zijn boek aan een vriend gegeven. In 1974 benaderde die vriend schrijver Vladimir Vojnovitsj, die weer naar dissident Andrej Sacharov stapte met het verzoek microfilms van het boek te maken. Die microfilms werden naar Zwitserland gesmokkeld, waar in 1980 de eerste Russische editie uitkwam. Pas acht jaar later, tijdens Gorbatsjovs perestrojka, verscheen het boek eindelijk in Rusland.

‘Life and Fate’, vanaf zondag 18/9 BBC radio 4, 16.00 t/m 22/9. Meer info: www.bbc.co.uk.radio4