Geluksmachine

Deze zomer was ik in de Achterhoek. Voor zijn programma onderzocht televisiejournalist Gideon Levy het effect van de rigoureuze bezuinigingen, die daar in volle gang waren. Berkelland, waar muziekschool en bibliotheek worden opgeheven, wordt door de oppositie smalend ‘Rutteland’ genoemd.

Men vindt dat de overheid tekortschiet, niet dat die zijn handen er vanaf moet trekken

Ik sprak een jonge vrouw uit de plaatselijke mantelzorg. Zij regelde vrijwilligers die chronisch zieken bijstonden, zoals de man in een rolstoel, die een zware hersenbloeding had gehad. De subsidie die ze voor haar werk krijgt, wordt dit jaar met de helft teruggebracht. Volgend jaar: de andere helft.

Het pijnlijke was dat dit beleid verkocht werd met de zalvende term ‘nabuurschap’. De logica was als volgt: wanneer de overheid zich terugtrekt uit de samenleving, ontstaat vanzelf weer een gemeenschap. Het idee van de staat als ‘geluksmachine’, die van de wieg tot het graf de hand van burger blijft vasthouden, maakt mensen afhankelijk. Spreek mensen aan op hun ‘eigen verantwoordelijkheid’, luidt de liberale mantra, dan worden ze weer vindingrijk. Wanneer je oog hebt voor ‘de eigen kracht van mensen’, zeggen de christen-democraten, kunnen burgers weer iets voor elkaar betekenen.

Twee verhalen lopen door elkaar: het liberale ideaal van een zo klein mogelijke overheid en het christelijke gemeenschapsdenken. In beide verhalen is de overheid de boosdoener. Die is bureaucratisch, ineffectief en pamperend bovendien. En de overheid maakt mensen harteloos. Je buurvrouw wil betaald worden voor een keertje boodschappen doen.

In de Volkskrant van vrijdag somt Stef Blok, de VVD-fractievoorzitter het nog maar eens op, met het geduld van een gelovige die weet dat de rest van de mensheid binnenkort het licht zal zien: de politiek heeft de afgelopen decennia beloofd klaar te staan bij iedere tegenslag, waardoor de burger het eigen initiatief is ontnomen en de kosten de pan zijn uitgerezen. Bovendien mist de overheid slagkracht – instanties werken langs elkaar heen. Daarom zijn die bezuinigingen een zegen. En kijk, daar heb je de ‘eigen verantwoordelijkheid’: die „moet, ook financieel, veel groter worden bij die activiteiten waarvan het rendement duidelijk veel meer bij het individu dan bij de samenleving ligt: theaterbezoek, openbaar vervoer en hoger onderwijs.”

Die laatste zin onthouden we. De vrouw van de mantelzorg in Berkelland komt in het verhaal van Blok niet voor. Ligt het ‘rendement’ van haar werk ook veel meer bij het individu, in dit geval de man in de rolstoel, dan bij de samenleving?

En hoe zit het in Utrecht? Burgemeester Wolfsen ligt onder vuur omdat de overheid gefaald heeft in het geval van het weggepeste homostel uit Leidsche Rijn. Als de hulpeloze man in de rolstoel in Berkelland zijn eigen verantwoordelijkheid moet nemen, in ‘zijn eigen kracht’ moet gaan staan, waarom Hans en Ton dan niet? Het gaat immers om treiterijen en verbale bedreigingen, een verpeste leefomgeving – kom, niet voor iedere tegenslag de overheid verantwoordelijk stellen. De overheid is geen geluksmachine, Hans en Ton! Een beetje meer eigen verantwoordelijkheid, iets meer in je eigen kracht gaan staan.

Wie denkt zo? In het geval van Utrecht kun je zeggen dat een overdaad van instanties averechts heeft gewerkt. Daar heeft Blok zeker gelijk in. Maar hier vindt men dat de overheid tekortschiet, niet dat die zijn handen ervan af moet trekken. Het geloof in een kleine overheid als zaligmakend is een relikwie uit de jaren negentig, toen de neoliberale generatie van Blok en Rutte politiek volwassen werd. Vrije burgers en regelzucht, gadverdamme.

Tegenwoordig is het gebrek aan maatschappelijke samenhang het heetste hangijzer. De mantra dat die vanzelf weer ontstaat wanneer de overheid zich terugtrekt, is propaganda. In het geval van Hans en Ton is vrijwel iedereen het erover eens dat de overheid hoeder van de gemeenschap zou moeten zijn. Niet alleen als handhaver van de wet, maar ook als deel van het sociale weefsel van de samenleving. Dat de man in de rolstoel in Berkelland zo gemakkelijk kan worden weggepoetst met ideologische newspeak komt domweg omdat hij minder emoties oproept dan de treiteraars in Leidsche Rijn.

De overheid moet zich niet terugtrekken. De overheid moet weer van ons worden.