Zwalkend beleid en een aanmodderende overheid

Titel: Graaiers of redders? Wat 15 jaar marktwerking heeft klaargespeeld en aangericht in de zorg, OV en energievoorziening

Auteur: Willemijn Dicke,Bauke Steenhuisen en Wijnand Veeneman

Uitgever: Atlas

ISBN: 9789045018737, 208 blz. € 18,95

De kosten van een busritje stegen de laatste jaren bovengemiddeld. Maar de belastingbetaler was minder geld kwijt aan het openbaar vervoer. In de zorg werden de wachtlijsten korter en steeg de efficiëntie. Maar artsen deden zoveel meer dat de samenleving per saldo meer geld kwijt is. En burgers kunnen tegenwoordig kiezen tussen ‘geprivatiseerde’ energiebedrijven. Maar in de praktijk blijkt dat een keuze tussen buitenlandse overheidsbedrijven.

Drie wetenschappelijk onderzoekers van de TU Delft schreven een boek met een missie: een eind maken aan het ‘binaire denken’ over marktwerking. Daarin zijn zij zonder meer geslaagd. In Graaiers of redders? worden voor- en nadelen van marktwerking in Nederland vrij uitputtend geïnventariseerd.

Er zit volgens de schrijvers te veel ruis in het debat over de zegeningen van de markt. Je kunt een onderneming privatiseren, je kunt een markt liberaliseren en de regels verminderen. Die drie acties lopen in het maatschappelijk debat dwars door elkaar heen. In de zorg zijn ziekenhuizen van oudsher private organisaties. Hier is vooral geliberaliseerd. In de energiesector zijn bedrijven geprivatiseerd en bij de reeds private woningbouwcorporaties is er juist gedereguleerd.

Het is onduidelijk waarom specifiek de zorg, het openbaar vervoer en de energiesector tegen het licht worden gehouden. Waarom niet de omstreden taximarkt, de postmarkt of juist de veelgeroemde geliberaliseerde telecommarkt? De drie geselecteerde sectoren leveren wel een overtuigend beeld op dat bij marktwerking de redders tegelijkertijd graaiers kunnen zijn. Het boek is een aaneenschakeling van anekdotisch bewijsmateriaal, met soms wonderlijke stilistische wendingen. Na een wat schoolboekachtige en belerende uiteenzetting van de soorten marktwerking, melden de auteurs halverwege: ‘We spreken hierover met Jolande, Miranda en Carola, drie ervaren verpleegkundigen’.

Maar de auteurs dissen ook hilarische excessen op. Zoals de ‘prachtige garages’ bij station Heerenveen die niet gebruikt kunnen worden door een concurrent die de vervoersconcessie overneemt. In de garages worden voortaan aardappelen opgeslagen terwijl de nieuwe vervoersmaatschappij zijn bussen achteraf op een industrieterrein moet parkeren. En wie weet nog dat kartels zichzelf nog niet zo lang geleden konden registreren in een groot boek op het ministerie van Economische Zaken? Of dat energiebedrijven in paginagrote advertenties hun excuses aanboden toen hun administratie bij de start van de vrije markt direct de soep in draaide?

Veel spijtoptanten komen aan het woord: ambtenaren en politici die zeggen dat ze het toch anders hadden moeten doen en zaken onderschat hebben. De casuïstiek leidt soms tot curieuze conclusies. Het feit dat een voormalige busbaas in de periode vóór privatisering op kosten van de zaak naar het bordeel ging, geldt als bewijs dat topmannen vroeger ook al ‘graaiden’. Daar is marktwerking dus niet debet aan. Kennelijk is omvang niet relevant. Dat bestuurders tegenwoordig een veelvoud verdienen van wat vijftien jaar geleden mogelijk was, blijft onvermeld.

De opbouw van de argumentatie laat wel vaker te wensen over. Weinig verrassende inzichten, geen doorwrochte analyse. Niettemin kunnen de auteurs aan het eind van het boek zonder meer concluderen dat marktwerking in Nederland dikwijls onbezonnen is omarmd. Met zwalkend beleid en een aanmodderende overheid. En zij tonen overtuigend aan dat het vaak niet eens anders kon. „Wij verbazen ons over de boosheid, de ongerustheid en het fanatisme waarmee marktwerking in toenemende mate wordt weggezet als ware het een destructieve kracht.” Kritiek is volgens de auteurs terecht, maar een categorische afwijzing van marktwerking niet. Daarvoor leveren zij voldoende munitie, met een handige winst- en verliesrekening van de marktwerking in de drie sectoren. Graaiers of redders? is een nuttige bijdrage aan het debat, maar ook weer niet meer dan dat.

Jeroen Wester