Wankel pact in crisisjaar

Het parlementaire seizoen is deze week begonnen. En hoe. Er ging bijna geen dag voorbij zonder crisisachtige sfeer. Steeds doken bewindslieden op om de onrust te bezweren.

Het begon met een nachtelijke persconferentie die minister Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) vorige week zaterdag om 01.30 uur belegde. De 80.000 Nederlanders die nog televisie keken, sloeg de schrik om het hart. Een terreuraanval, een bekende dode? Nee. Een probleem met de internetveiligheid van de overheid. Staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten (Zorg, CDA) moest een paar dagen later ingewikkeld goochelen om de indruk te wekken dat de korting op het persoonsgebonden budget (pgb) wel degelijk 900 miljoen oplevert, zonder dat de zorg er onder lijdt.

Kort daarvoor had minister Hillen (Defensie, CDA) in Vrij Nederland een waarheid als een koe onthuld die niet bekend mocht worden. Namelijk dat de politiemissie in Kunduz eigenlijk een militaire is. Premier Rutte (VVD) zelf moest deze bom onder zijn gelegenheidscoalitie met vrijzinnig links onschadelijk maken.

Waarna Rutte donderdag een ontsteking onder de eurozone afstelde. In de Financial Times schreef de premier dat er een eurocommissaris voor nationale begrotingsdiscipline moet komen. En dat landen die zich niet voegen beleefd doch beslist naar de uitgang van de eurozone kunnen worden geloodst. Dit radicale idee, dat vermoedelijk is besproken tijdens een tripartite beraad met Finnen en Duitsers, heeft geen regeringsleider eerder durven lanceren. Rutte liet de kans ook om andere redenen niet lopen. Voor het eerst kon hij de geliefde mantra ‘keihard aanpakken’ in een Europese context gebruiken.

Maar wie zich door retoriek niet in de luren laat leggen, ziet een man die in spreidstand staat. Op het Europese podium spreekt Rutte niet eenduidig. Nederland representeert de harde lijn tegen de zachte heelmeesters rond de Méditerranée. Wilders zit hem in eigen land immers op de hielen. Tegelijkertijd weet Rutte dat hij amper vrije manoeuvreerruimte heeft. Er is geen alternatief voor de euro. Bovendien ligt de echte leiding over het euro-reddingsproject in handen van kanselier Merkel. Zij heeft dankzij een arrest van het Bundesverfassungsgericht over het hulppakket voor Griekenland nu een vrijere hand.

In Nederland moet Rutte continu over zijn schouder kijken. Niet in zijn eigen VVD. Daar heeft hij, als eerste liberale premier in een eeuw, keizerlijke status. Maar coalitiepartner CDA is nog steeds een enigma. Wie is er de baas, waar zijn de kiezers en wanneer is het geduld van de verontruste leden op? En gedoogpartner PVV is, als het om sociaal-economisch beleid gaat, wispelturig en straks wellicht ook onbetrouwbaar. De afstand tussen de VVD en de PVV is op deze dossiers net groot als tot de linkse SP.

Dat zou zich komend seizoen kunnen wreken. Afgelopen jaar heeft de regering amper tegenstand ontmoet. De bezuinigingsplannen waren slechts papier. Nu worden ze praktijk. Op talloze maatschappelijke niveaus worden de burgers en hun organisaties geconfronteerd met de werkelijkheid. Bij krijgsmacht, openbaar vervoer, rechterlijke macht en politie, (thuis)zorg, universiteiten en woningcorporaties. Of bij sociale diensten die nuttige banen in de openbare ruimte wegens geldgebrek moeten opheffen. Ook de achterban van dit kabinet, met name die van de PVV, gaat dat voelen. Van opiniepeilingen wordt men dan nerveus.

Het vergt dus veel politieke stabiliteit en overtuigingskracht om in al deze sectoren achttien miljard euro te bezuinigen. Zeker ook als het maatschappelijk verzet niet zo ingetogen blijft als nu. Een vol Malieveld is voor een regering soms een zegen. Bovendien is dit kabinet kwetsbaar door de weeffout die de gedoogconstructie kan blijken te zijn als het moeilijk wordt. En Rutte, bijvoorbeeld voor zijn eurobeleid, met de pet in de hand bij de PvdA langs moet.

Dat wil niet zeggen dat de coalitie op springen staat. Rutte heeft zeker één kwaliteit die van pas komt. De sfeer is goed. Het politieke belang van een zonnig humeur moet niet worden onderschat.

Maar dan moet er komend jaar niet nog een crisis bijkomen. De (gedoog) coalitie van VVD, CDA en PVV is en blijft een wankel pact.