Roll over, Beethoven!

Aflevering 2: over de Negende Symfonie van Duitse componist Ludwig van Beethoven (1770-1827)

De partituur van de Negende Symphonie
De partituur van de Negende Symphonie Bloomberg News

Natuurlijk: de Vijfde Symfonie is nóg net iets bekender bij het grote publiek – met die omineuze vier eerste noten (tat-tat-tat-tám) en hun weerklank in de populaire cultuur, van televisiesketches tot discohits. Toch geldt de Negende Symfonie van Ludwig van Beethoven (1770-1827) als de beroemdste symfonie die ooit is gecomponeerd. Niet alleen omdat ze extreem lang is – bijna 80 minuten in de versie van Karl Böhm met de Wiener Philharmoniker – of omdat ze formeel vernieuwend was en een onontkoombare invloed heeft gehad op alle symfonische muziek die erna kwam. Maar vooral omdat het vierde, meezingbare deel van de symfonie als ode aan de vreugde en aan het idealisme een instrument is geworden van de Europese politiek.

Alle Menschen werden Brüder’, zingt het koor in het slotdeel van de Negende. Die woorden waren van de Duitse romanticus Friedrich Schiller, die zijn ‘An die Freude’ publiceerde in 1786, drie jaar voor de Franse Revolutie haar idealen vrijheid, gelijkheid en broederschap over Europa verbreidde. Het 36-regelige gedicht had diepe indruk gemaakt op de jonge Beethoven. Met tussenpozen is hij de rest van zijn leven bezig geweest een geschikte muzikale vorm voor Schillers woorden te vinden. Die vond hij uiteindelijk in de jaren twintig, toen hij besloot een zangpartij in een symfonie te schrijven. Ter introductie van wat goedbeschouwd een Fremdkörper is, liet hij – niet ongeestig – een van de stemmen uitroepen dat het nu tijd was om vrolijker tonen aan te slaan, waarna de Vreugde als ‘schone vonk van de goden’ kon worden bezongen.

De Symphonie No. 9 in D-klein (opus 125) ging op 7 mei 1824 in première in Wenen, met Beethoven voor het eerst in twaalf jaar op het podium. Het verhaal wil dat zijn co-dirigent het orkest en het koor opdracht had gegeven de aanwijzingen van de stokdove componist te negeren. Na de laatste tonen van de symfonie dirigeerde de achteropgeraakte Beethoven wild door, totdat hij door de contra-alt tactvol naar het publiek werd gedraaid om te zien hoe hard er geklapt werd: vijf ovaties.

Terwijl Beethoven in zijn tijd (en daarna) beschouwd werd als de ideale romantische kunstenaar en als de apotheose van de Weense klassieke muziek na Haydn en Mozart, kreeg zijn negende en laatste symfonie al snel het aura van het Perfecte Stuk – vooral door het laatste deel, dat wel is beschreven als een symfonie in een symfonie. ‘Nach Beethoven Symphonien zu schreiben!’ verzuchtte Johannes Brahms, en hij deed twintig jaar over zijn Eerste Symfonie (1876), waarin hij bovendien een van Beethovens Freude-thema’s liet doorklinken. Maar ook Wagner, Bruckner, Mahler en Dvorák werden direct door de Negende geïnspireerd.

Rond 1980 werd Beethovens magnum opus nog op een andere manier een standaard: toen Philips en Sony de grootte van hun nieuwe geluidsdrager, de compact disc, moesten bepalen, vond men dat die in elk geval de klassieke uitvoering uit 1951 door het orkest van de Bayreuther Festspiele onder Wilhelm Furtwängler moest kunnen bevatten. Die duurde 74 minuten, en dus werd gekozen voor een diameter van 12 centimeter en een maximum speelduur van vijf kwartier.

a_clockwork_orange

Furtwängler was ook de man die de Negende had gedirigeerd ter ere – en in aanwezigheid – van Adolf Hitler, aan de vooravond van diens 53ste verjaardag. Het was niet de eerste, en zeker niet de laatste keer dat Beethovens allesverbroederende symfonie een politieke lading kreeg. Iedereen boven de veertig zal zich de uitvoering herinneren die Leonard Bernstein kerstmis 1989 dirigeerde om te vieren dat de Berlijnse Muur gevallen was; koor en orkest kwamen uit Duitsland, de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, en voor de gelegenheid werd het woord Freude vervangen door Freiheit. Film- en literatuurliefhebbers associëren de Negende vooral met A Clockwork Orange, de toekomstfilm van Stanley Kubrick naar een roman van Anthony Burgess. Hierin vormt de muziek van ‘the Great Ludwig Van’ (al dan niet in een moderne synthesizerversie) de soundtrack van de favoriete hobby’s van de hoofdpersoon, ‘rape and ultra-violence’; de Negende is dan ook de muziek die hem tegen wordt gemaakt als hij een ultieme gedragstherapie moet ondergaan.

De film A Clockwork Orange kwam uit in 1971 en zorgde in heel Europa voor controverse. In dat licht is het een klein wonder dat de prelude tot het slotkoor uit de Negende – zonder de tekst – een jaar later tot het toekomstige Europese volkslied werd bestempeld. Beethovens idealisme woog kennelijk sterker dan de negatieve associaties die de Negende ook kon oproepen. Tot op zekere hoogte dan, want onder druk van het Franse en Nederlandse ‘nee’ tegen de Europese Grondwet (2005) werd de ode aan de idealen van een verenigd Europa, net als de vlag met de twaalf sterren, uit het uiteindelijke Verdrag van Lissabon gehaald. Roll over, Beethoven!

De Belgische ex-premier en medeschrijver van de verdragstekst Guy Verhofstadt kan er nog steeds kwaad om worden, zo bleek twee weken geleden in een uitzending van Zomergasten. Weer was een kans gemist om de lidstaten van de EU nader tot elkaar te brengen door iets anders dan politiek of economie.