Pgb-aanslag is onbeschaafde boekhoudkundige fantasie

Midden juli kreeg Mark Rutte een brief in de bus van zijn overbuurvrouw. Zij vroeg aandacht voor de gevolgen van het vrijwel afschaffen van het persoonsgebonden budget (pgb). In sober proza beschreef zij het lot van haar moeder, die honderd werd, en haar meervoudig gehandicapte kleinzoon.

Dezelfde avond nog stond de minister-president op het antwoordapparaat. Eén en al medeleven met zijn overbuurvrouw; een brief zou volgen. Die kwam begin augustus, zoals er waarschijnlijk vele zijn verstuurd door Volksgezondheid. Over onhoudbaar oplopende kosten, een staatssecretaris die zich maximaal voor iedereen inzet en overleg met Ouwejan en Jongejan. Mevrouw mocht zelfs een enquête invullen.

Mark Rutte voegde een laatste alinea toe. U zult teleurgesteld zijn. Maar hij was als minister-president nu eenmaal „niet bevoegd in individuele situaties te treden, hoe zeer ik met u meevoel”. Wat een verschil met politici in landen met een werkelijk vertegenwoordigende democratie – die laten zo’n individuele zaak tot op de bodem uitzoeken.

De brief stelde inderdaad teleur. Nul reactie op het verhaal van de oude moeder, die tot haar dood thuis had gewoond dankzij jaren goede zorgen van haar kinderen én vertrouwde hulpkrachten die op een pgb voor 15 euro per uur de ochtenden leefbaar hadden gemaakt. Na een beroerte moest de thuiszorg worden ingeschakeld, die voor 45 euro per uur te laat of niet kwam en steeds weer een ander stuurde – het bekende patroon van de institutionele zorg waarop de staatssecretaris mikt na haar bezuinigingen op de pgb-zorg.

De kleinzoon heeft aanleg voor taal en is geestig, maar zal nooit kunnen lopen of staan, heeft suikerziekte, zit op een mytylschool. Zijn ouders hebben hun loopbaan opgegeven c.q. aangepast, om dag en nacht voor hem te zorgen en om er te zijn voor zijn broer. Dankzij enkele ingevoerde hulpkrachten, die zij huren op een pgb, kunnen ze met de oudste af en toe naar sport of pianoles en een enkele keer een avond uit. Steeds weer een ander van een gewoon thuiszorgbureau zou hun jongste zoon acuut ontregelen – en zou onbetaalbaar zijn.

De pgb-kwestie is niet zo ingewikkeld als staatssecretaris Veldhuijzen en zorgspecialist Fleur Agema van de PVV – met haar hilarische gestuntel in Knevel en Van den Brink – doen voorkomen. Ja, de kosten zijn in tien jaar toegenomen met tweederde. Het was een goed idee van Erica Terpstra (VVD): geef mensen een budget, opdat zij hulp kunnen inschakelen die past bij hun persoonlijke omstandigheden.

Dat betekende een bevrijding voor veel mensen met dwarslaesies en andere ellende. De toekenning en administratie van zo’n budget is een bureaucratisch doolhof voor gewone mensen met twee academische opleidingen. De opkomst van soms louche pgb-bemiddelaars is het voorspelbare gevolg van het organisatorische onvermogen van de overheid. De bestaande bureaucratie moet worden verbouwd tot strakke, heldere regels en dito toepassing. Dit is geen reden om de hele regeling af te schaffen en al helemaal geen aanwijzing dat we naar meer lokettenzorg toe moeten. Is iedereen Meavita vergeten?

De pgb-dieven die hebben geprofiteerd van mensen in nood verdienen een keiharde aanpak door justitie en de slachtoffers financiële steun. Het gaat niet aan, zoals het kabinet impliciet doet, om tot op het bot vermoeide, jarenlange mantelzorgers impliciet in de hoek te zetten van uitkeringsmisbruikers, noch om chronisch hulpbehoevenden naar een vol tehuis te sturen.

Het Centraal Planbureau kwam deze week op verzoek van de oppositie met een doorrekening van de financiële aannames in het pgb-plan van het kabinet. Het is geen toegankelijk stuk, maar met een beetje inspanning lees je erin dat de staatssecretaris haar bezuiniging van 900 miljoen euro niet haalt en dat er weinig van overblijft als ze haar toezegging nakomt dat niemand zijn zorg zal verliezen.

Veldhuijzen zette na wat paniekbeheersing haar trouwe doktersogen op. Het CPB steunt haar beleid en heeft overigens ouderwetse ideeën. Zij zal voor iedereen nieuwe en goedkopere zorg regelen.

Dit is hocus pocus. Zo veel smaken zijn er niet. Grote thuiszorgorganisaties en verpleeghuizen verkeren door jaren bedrijfsillusies eerder in crisis dan dat zij tintelen van maatwerkideeën. Het is schrijnend dat juist daar honderden miljoenen extra naar toe gaan, ten koste van de bewezen effectieve, goedkopere en flexibele oplossingen via een persoonlijk budget. Gemeenten hebben heus geen toverstafje.

Mark Rutte is goed in menselijk communiceren. Wanneer echt contact met wat mensen meemaken uitblijft en wanneer de schijnwerkelijkheid van de rekenmodellen het verdriet van zwaar zieken en hun dierbaren overspoelt, dan kan die aardigheid averechts werken.

De sleutel ligt vooral bij het CDA. Deze partij is verbaal gevoelig voor behoeftigen, maar moralistisch en zonder invoelingsvermogen voor de vrouw, man, dochter, zuster die soms jaren een zieke naaste verzorgt. Door hun een pgb te ontzeggen – en hen op één lijn te stellen met fraudeurs – tonen de christendemocraten zich van het lijden losgezongen Samaritanen. Een partij die naar sprankelende waarden als solidariteit en gerechtigheid hunkert, wil dat niet.

Het grootste deel van de pgb-bezuiniging is een onbeschaafde, boekhoudkundige fantasie en moet worden geschrapt, net als de eigen bijdrage voor dementie. Is dat ook een lifestyleziekte?

marc chavannes

U kunt reageren op opklaringen@nrc.nl