Na 9/11 schortte het Westen de mensenrechten op

Op 9/11 verwoestte Osama bin Laden de Twin Towers in New York en bracht zo 2.977 mensen om. Krap een maand later, op 4 oktober, schortten Europa en de VS de mensenrechten op.

9/11 kent iedereen. Van 4/10 heeft vrijwel niemand gehoord. Europese NAVO-landen stemden op die dag in met clandestiene CIA-ontvoeringen. Zogeheten renditions, het buiten iedere rechtsregel om arresteren en ontvoeren van verdachten van Al-Qaeda-connecties naar zogeheten black sites. Geen arrestatiebevel, geen toegang tot een rechter of advocaat, geen contact met familie, geen besef van tijd en plaats.

Alle burgerrechten over bescherming tegen willekeur, marteling of machtsmisbruik gingen het raam uit. Deze verdachten werd iedere procedurele waarborg onthouden. In Guantánamo Bay, Cuba zit de erfenis van deze opzettelijk clandestiene actie opgesloten. 172 verdachten in onbeperkte detentie zonder uitzicht op een volwaardig proces.

De Europese landen keken de andere kant uit. Velen stelden hun luchtruim open of gaven permissie voor tussenlandingen. Menig Europese inlichtingendienst stak een handje toe. Verdachten werden opgespoord, ontvoerd en aan de CIA uitgeleverd. Die liet ze in Egypte, Afghanistan of Cuba met geweld ondervragen. De Amerikaanse vicepresident Dick Cheney verdedigde het folteren in zijn memoires vorige week nog als nuttig en nodig.

9/11 was onvoorstelbaar. Maar de snelheid waarmee het Westen op 4/10 de rechtsstaat opzijzette, is achteraf bron van diepe schaamte. Of zou het moeten zijn. ‘Inter arma silent leges’, oorlog doet wetten zwijgen, schreef Cicero in 52 voor Christus. Dat bleek dus op 4/10.

Polen, Roemenië en Litouwen lieten de VS zelfs ondervragingscentra op hun grondgebied inrichten. De Raad van Europa schreef in 2005 en 2007 dat er een ‘spinneweb’ van CIA-vluchten en medeplichtigheid over Europa lag. Deze week inventariseerde de Raad of de slachtoffers sindsdien zijn gecompenseerd en het gezag verantwoording heeft afgelegd. Het beeld is droevig. Alleen in Duitsland en Italië verrichten rechters degelijk onderzoek. Een Italiaanse rechter veroordeelde 25 daders, onder wie 23 Amerikanen, bij verstek. Het Verenigd Koninkrijk heeft voor een aanzienlijk bedrag geschikt met 16 slachtoffers. Onderzoek door Justitie in Litouwen, Polen, Portugal en Spanje is vastgelopen. In de VS hebben alle betrokkenen bij ontvoering en foltering immuniteit van vervolging gekregen.

De slachtofferverhalen komen rechtstreeks uit het griezelboek. Mensenrechtencommissaris Thomas Hammarberg haalde deze maand de lotgevallen van twee Egyptische asielzoekers op, die Zweden in december 2001 arresteerde. Een gemaskerd CIA-team trok ze op het vliegveld de kleren uit, gaf ze een pak slaag, daarna een zetpil met kalmerende middelen, een blinddoek, luiers, hand- en voetboeien om, en hóp het vliegtuig in, naar Egypte. Daar werden ze gemarteld. Ook de Duitse autoverkoper Khaled el-Masri bleef in het spinneweb hangen. Op vakantie onderweg werd hij aan de Macedonische grens gearresteerd. De CIA vloog hem naar Afghanistan. Vier maanden later werd de vergissing ontdekt. Men zocht een zekere Al-Masri. Daarop werd El-Masri teruggevlogen en in Albanië gedumpt. Macedonië wil er nu geen onderzoek naar doen.

Vorige maand ontdekte de Britse mensenrechtenorganisatie Reprieve in een New Yorkse rechtbank een obscuur handelsgeschil tussen twee bedrijven. In het procesdossier zaten voor het eerst keiharde bewijzen van de rendition-vluchten. De CIA had een zakenjet gehuurd bij de firma Sportsflight dat toestellen van rijke particulieren doorverhuurde. In drie jaar werd 1.258 uur voor de CIA gevlogen en zes miljoen dollar omzet geboekt. In Europa deed het toestel Tenerife, Shannon, Rome, Frankfurt en Glasgow aan. De verhuurder dacht ‘ambtenaren en hun gasten’ te vervoeren. De eigenaar ontdekte later dat het registratienummer op de staart berucht was geworden. Nu is hij bang om in zijn eigen vliegtuig te vliegen.

Hammarberg schrijft dat Europa zijn aandeel in deze misdrijven feitelijk onbestraft heeft gelaten, net als de VS. Dat geheime diensten samen blijven werken is belangrijker dan dat marteling wordt voorkomen. Uit naam van de ‘oorlog tegen terreur’ hebben de VS en Europa zelf misdrijven gepleegd. Guantánamo is een aanfluiting, met gevangenen die op basis van een ‘risicoprofiel’ vastzitten. Niet omdat een rechter dat besloot. Hoofdverdachte Khalid Sheikh Mohammed zal niet voor een gewone rechtbank verschijnen maar voor een militair tribunaal op Cuba. Veel verdachten legden verklaringen af nadat ze gemarteld werden. Geen bewijs dat een échte rechter ooit zou toelaten. Het Westen heeft tien jaar later maar weinig om trots op te zijn.

Folkert Jensma

Reageren kan via www.nrc.nl/rechtenbestuur