Misleidend om 9/11 en 'DSK' cultuurconflicten te noemen

Was 9/11 een botsing der beschavingen? Handelde DSK in de geest van een zekere ‘Latijns-Europese’ cultuur? Mensen moeten zich gewoon aan de wet houden stelt Ian Buruma.

Dat de terreur van 11 september 2001 een bloedige slag was in een culturele oorlog, een ‘botsing van beschavingen’, is nog steeds een populair idee. Wat betreft Kulturkampf plegen mensen zich het meest op te winden over religie en seks, vooral over de rol van vrouwen. De twee zijn natuurlijk nauw met elkaar verbonden. Religie wordt alom gebruikt ter regulering van seksueel gedrag en de relaties tussen mannen en vrouwen – om niet te spreken van mannen en mannen.

De culturele interpretatie van 9/11 als een beschavingsoorlog verklaart onder meer waarom een aanzienlijk aantal mensen die zich ooit als links ventileerden, zich zo vijandig hebben opgesteld tegenover de islam. Niet zo heel lang geleden zouden progressieve geesten in de Verenigde Staten en in Europa de oorlog in Afghanistan hebben veroordeeld als een neo-imperialistische onderneming. Na 9/11 doen ze dat niet meer. De Talibaan onderdrukken hun vrouwen en verstoppen hen onder boerka’s. Een oorlog tegen die baardige, mannelijke despoten en hun toenmalige gast en geestverwant Osama Bin Laden kon dus worden gezien als een soort bevrijdingsoorlog van vrouwelijke moslims.

Het is niet zeer waarschijnlijk dat feminisme een rol heeft gespeeld bij de beslissing van president George W. Bush om oorlogen te beginnen in het Midden-Oosten, maar de Kulturkampf heeft als effect gehad dat hij veel steun kreeg in kringen die in andere opzichten ver van hem stonden.

De reacties op 9/11 en op de recentere perikelen van toenmalig hoofd Dominique Strauss-Kahn (DSK) van het Internationaal Monetair Fonds in New York hebben weinig met elkaar gemeen, behalve in één opzicht. Ook in de DSK-zaak heeft het idee van een cultureel conflict een misleidende rol gespeeld.

Wie weet wat zich precies heeft afgespeeld tussen Nafissatou Diallo en de voormalige IMF-chef? Zijn arrestatie en de manier waarop hij als een potentiële misdadiger aan de pers werd getoond, hebben in Frankrijk veel kwaad bloed gezet. De bekende publicist Pascal Bruckner betoogde onlangs in Le Monde dat het hier ging om een typisch geval van Amerikaans puritanisme. In de Franse cultuur zou volgens Bruckner veel meer begrip zijn voor de menselijke zwakheden en meer tolerantie bestaan voor seks in het algemeen. In de „eeuwenoude, Latijns-Europese” cultuur, schreef hij, heerst een meer verfijnd inzicht in de „kunst der liefde”.

De zaak ging volgens Bruckner nog verder. De arrestatie van DSK zou een Amerikaanse wraakoefening op Frankrijk zijn geweest. Waarom? Omdat Frankrijk filmmaker Roman Polanski, toen ook hij in de VS werd gearresteerd voor een seksueel delict, in bescherming had genomen en bovendien omdat Frankrijk de boerka zou hebben verboden. Ook de zaak-DSK maakt, kortom, deel uit van een cultureel conflict over seks en – als bijkomstigheid – over religie.

Een problematisch aspect van het culturele argument is dat het zo vaak wordt gehanteerd om het gedrag te rechtvaardigen van machtige mensen tegenover hun minderen. De Talibaan zijn ervan overtuigd dat hun macht over vrouwen niet alleen berust op een traditioneel privilege, maar ook op een religieuze plicht – cultuur dus. Autoritaire leiders in Azië en Afrika betogen te pas en te onpas dat democratie niet past in hun cultuur.

Zelfs in het liberale Westen wordt cultuur vaker gebruikt om de sterken te verdedigen dan om de zwakken te beschermen. De seksuele avonturen van Polanski en DSK waren inhoudelijk verschillend, maar in beide gevallen ging het om partners die respectievelijk in leeftijd en in sociale status ver onder hen stonden. Begrip voor de faiblesse humaine komt in deze gevallen dus neer op begrip voor het gedrag van machtige mannen tegenover betrekkelijk machteloze vrouwen.

Het is mogelijk dat de nogal strenge hantering van de wet in de VS ten opzichte van seksueel gedrag wijst op een puriteinse cultuur. Waarschijnlijk heeft het evenveel te maken met culturele diversiteit in een samenleving van immigranten. Zij hebben weinig gemeenschappelijke tradities. Mensen uit uiteenlopende culturen hebben vaak hun eigen ideeën over seks en de rol van de vrouw. Zonder gemeenschappelijke mores moet de wet maar uitmaken wat wel of niet is geoorloofd. Oude samenlevingen hebben tradities en gewoontes. De Nieuwe Wereld moet het hebben van rechtbanken.

Ook deze verklaring is niet helemaal bevredigend. Zweden is een land met een beperkte culturele verscheidenheid. Maar de wetgeving daar op seksueel gebied is nog strenger dan in de VS. En Frankrijk, onder een vernis van republikeinse gelijkheid, is juist een lappendeken van regionale, etnische en religieuze tradities.

Menselijk gedrag is complex, vooral in seksuele relaties. De wet is zeker niet altijd het beste middel om conflicten op te lossen, maar het recht kan wel een positieve invloed hebben op sociale emancipatie. De Europese slavenhandel, bijvoorbeeld, kwam niet aan zijn eind door een plotselinge verschuiving in de cultuur, maar doordat het Engelse parlement besloot de wet te wijzigen.

Er zijn nogal wat zaken geweest, in de VS en in Europa, tegen Japanse zakenmannen die zich hadden vergrepen aan hun secretaresses of aan andere ondergeschikten. Dergelijk gedrag is tegenover buitenlanders weleens goedgepraat, alsof het zou gaan om een cultuurverschil. In Japan zelf leggen vrouwelijke slachtoffers van ongewenste handtastelijkheden zich te vaak daarbij neer. Ongetwijfeld accepteren veel Afghaanse vrouwen de boerka als een natuurlijk onderdeel van hun cultuur.

Niettemin verzetten steeds meer Japanse vrouwen zich tegen mannelijke agressie. Zij stappen naar een advocaat. Aan traditie of cultuur hebben ze weinig boodschap. Alleen de wet kan bescherming bieden. Hun probleem is niet seks of ‘de liefdeskunst’, maar machtsmisbruik.

Die optie hebben vrouwen in strenge, islamitische landen meestal niet. Mannen die de vrouwen onder de duim willen houden, zullen hun dominante positie zonder twijfel blijven rechtvaardigen op grond van cultuur, geloof en traditie.

Het zou natuurlijk beter zijn, vooral voor vrouwen, als alle burgers in landen als Afghanistan gelijk zouden zijn voor de wet. Het zou ook mooi zijn als machtige, Franse mannen ophielden met het rechtvaardigen van hun machtsmisbruik door een beroep te doen op de eeuwenoude, Latijns-Europese cultuur.

De oplossing voor deze problemen ligt uiteindelijk in de politiek en in de rechtspraak. Daarom werd DSK gearresteerd. Voor de vrouwen in Afghanistan kunnen wij in het Westen betrekkelijk weinig doen. Het is onwaarschijnlijk dat westerse bommenwerpers hun lot aanzienlijk zullen verbeteren.

Ian Buruma is schrijver en hoogleraar op Bard college, New York.