Golden boy is een fraudeur

Psycholoog Diederik Stapel heeft data verzonnen.

Stapel deed regelmatig in zijn eentje onderzoek, terwijl zijn omgeving dacht dat hij daarin werd bijgestaan.

Topwetenschap is topsport. Wie niet continu presteert, telt niet meer mee. Publish or perish. De Tilburgse hoogleraar cognitieve sociale psychologie Diederik Stapel speelde in de eredivisie. Daar deed hij alles voor. Toen hij in 2009 was genomineerd voor ‘de Moderne man prijs’ van het ministerie van Onderwijs, zei hij: „Ik werk ook vaak ’s avonds en ’s nachts en dat moet je maar willen en kunnen. Ik heb geleerd om op alle mogelijke momenten te werken. Nu denk ik eerder: oké, ik heb 20 minuten, laat ik nog even een paragraaf in elkaar draaien.”

Woensdag werd duidelijk dat Stapels grote productie – in 2011 alleen al (co-)auteur van een boek, drie hoofdstukken in een boek en zeventien tijdschriftartikelen – deels is gebaseerd op gefingeerde onderzoeksgegevens. De universiteit van Tilburg heeft hem op non-actief gesteld en rector Philip Eijlander zegt dat Stapel niet meer terugkeert. Een commissie zal de omvang van de fraude in kaart brengen.

Stapel (44) was de golden boy van zijn generatie psychologen. Hij studeerde cum laude af en promoveerde aan de UvA, ook cum laude. Op 34-jarige leeftijd werd hij hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen en vijf jaar geleden werd hij in Tilburg benoemd als hoogleraar. Sinds vorig jaar was hij decaan van de Tilburg School of Social and Behavioral Sciences. Stapel was een graag geziene gast in de VS. Op de website van Yale staat een seminar van hem aangekondigd, op 16 september.

Dat zal waarschijnlijk niet doorgaan nu zijn carrière in duigen ligt. Volgens rector Eijlander gaat het bij Stapels misdragingen niet om het „hier en daar aanpassen van onwelgevallige data”. De psycholoog heeft „op grote schaal gegevens verzonnen”. „We vermoeden dat hij dit ook al deed vóór hij in Tilburg werkte.”

Tien dagen geleden meldde een jonge wetenschapper uit Stapels groep zich bij Eijlander. Onderzoeksresultaten leken niet te reproduceren en bij navraag bleek dat Stapel regelmatig in zijn eentje onderzoek deed, terwijl zijn omgeving dacht dat hij daarin werd bijgestaan. Eijlander voerde een aantal gesprekken met Stapel. „Aanvankelijk gaf hij alleen toe dat er misschien wat mis was met zijn resultaten. Pas dinsdag biechtte hij de waarheid op.”

Stapel publiceerde geregeld onderzoek dat het nieuws haalde. Twee weken geleden zorgde hij voor ophef met onderzoek dat hij samen deed met de hoogleraren Roos Vonk en Marcel Zeelenberg. Vleeseters waren, aldus het drietal, „egoïstischer” en „hufteriger” dan vegetariërs. De claim kwam de onderzoekers op kritiek te staan; ze zouden niet onbevooroordeeld zijn. Vonk is voorzitter geweest van de Stichting Wakker Dier. Nu blijkt dat het onderzoek waarschijnlijk geheel verzonnen is. Vonk gaat in een verklaring op haar website diep door het stof. „Ik moet aannemen dat ook de ‘vlees-data’ berusten op fraude. Bij het bespreken van de resultaten vond ik het wel vreemd dat Diederik de naam van de assistent [die het onderzoek had gedaan] niet noemde, maar de gedachte aan fraude is geen moment in me opgekomen.”

Vonk toont zich bezorgd over de reputatieschade voor de sociale psychologie. „Het is denkbaar dat deze omvangrijke misstap van één enkele collega effecten heeft op de reputatie van ons gehele vakgebied.” Ze is echter vooral verbijsterd over het gedrag van haar collega en vriend. „Diederik Stapel was een van de beste sociaal-psychologen van Europa. Dat uitgerekend híj dit gedaan heeft maakt het extra schokkend en laat zien hoezeer ook wij als psychologen ons volstrekt kunnen vergissen in mensen.”