Doe eens iets nieuws met een zendstation

Herbestemmen is hip. Een datacentrum in de kelder van een kerk bijvoorbeeld.

Maar er staat steeds meer leeg en verbouwen is niet altijd makkelijk.

Radiozender Radio Kootwijk, nu in gebruik als evenementenhal van Staatsbosbeheer. Foto Sake Elzinga Nederland-Kootwijk (Gem. Apeldoorn)-13-04-2001. Radiozendstation Kootwijk ontwerp van architect Jules Luthmann. Exterieur achterzijde. Foto: Sake Elzinga
Radiozender Radio Kootwijk, nu in gebruik als evenementenhal van Staatsbosbeheer. Foto Sake Elzinga Nederland-Kootwijk (Gem. Apeldoorn)-13-04-2001. Radiozendstation Kootwijk ontwerp van architect Jules Luthmann. Exterieur achterzijde. Foto: Sake Elzinga Elzinga Sake

De voorbeelden zijn legio. Een kantoor in een voormalige kerk. Een cultureel centrum in een voormalige fabriek. Een broedplaats in een voormalige school. Een snookercentrum in een voormalig zwembad. Een winkelcentrum in een voormalig postkantoor. Een museum in een bejaardentehuis, een concertzaal in een beursgebouw, een appartement in een pakhuis.

Het buzz-woord is ‘voormalig’ en de trend heet ‘herbestemming’ – een nieuwe functie geven aan een oud gebouw. Het thema van de 25ste Open Monumentendag komend weekend is ‘Nieuw gebruik – Oud gebouw’. Van de ruim drieduizend gebouwen die worden opengesteld heeft het overgrote deel een nieuwe functie gekregen. Het fenomeen is al bekend, nu krijgt het vaart en vooral massa – het kan zelfs de norm gaan worden.

„Bouwen was synoniem aan nieuw bouwen”, schrijven Marinke Steenhuis en Paul Meurs in hun gisteren verschenen boek Herbestemming in Nederland: Nieuw gebruik van stad en land. „Maar nu is bouwen ombouwen.”

Herbestemming heeft de wrange wind van de crisis in de rug. Niet alleen ligt de nieuwbouw nagenoeg stil, er komen bovendien in rap tempo lege gebouwen bij, zowel met als zonder monumentenstatus. Per week komen er gemiddeld twee kerken leeg te staan. Ruim zeven miljoen vierkante meter aan kantoor staat weg te kwijnen, van alle winkels is ruim 6 procent te huur of te koop. Bedrijventerreinen en havengebieden worden verlaten, defensie trekt zich terug uit kazernes en schietterreinen.

Hergebruik is nu een van de speerpunten van het monumentenbeleid, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft een Nationaal Programma Herbestemming in het leven geroepen, dat begin november een biënnale organiseert. Er is een eigen architectuurprijs voor hergebruik, de Gulden Feniks. Winnaar dit jaar is de Politieacademie in Apeldoorn, die in een voormalig seminarie zit.

Maar belangrijker nog: het wordt gewoon. Het raakt ingeburgerd, zeg maar. Al in de jaren vijftig kwamen vermogende particulieren bijeen om organisaties als Stadsherstel op te richten. Daarna heeft de kraakbeweging, soms met harde hand, laten zien dat de verwaarloosde stad wel degelijk bruikbaar was. Het verschil met nu is dat de omvang van de leegstand ons boven het hoofd dreigt te groeien.

Voorbeelden zijn er in overschot, maar obstakels ook. Het aanbod is zo snel gegroeid dat de vraag het niet kan bijbenen. Bovendien is een nieuwe bestemming gauw bedacht, maar die ook rendabel maken is een stuk moeilijker. Neem alleen al de kerken. Sinds 1975 zijn er 1.340 buiten gebruik geraakt, waarvan 1.000 een nieuwe bestemming hebben gekregen, volgens de nieuwe brochure Een Toekomst voor kerken van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Jarenlang werden de lege kerken moskeeën, maar die worden nu vaak nieuw gebouwd. Wat gaan we doen met de twee kerken per week die de komende jaren vrijkomen?

Het goede nieuws voor de kerken komt op dit moment uit de hoek van de techniek, die met betaalbare oplossingen komt voor het eeuwige probleem van de verwarming waarvan de kosten op elk nieuw gebruik drukken. Het netwerk voor duurzaamheid Nudge organiseerde een paar maanden geleden een ‘innovatiecompetitie’ over dit onderwerp. Winnaar was ‘Church on a Cloud’, een voorstel van de Roosendaalse architect Gerard van der Aa voor de Sint Bavo Kathedraal in Haarlem. Zijn idee is om in de kelders van de kathedraal een datacenter te huisvesten. Met de koude lucht uit de kerk worden de computers gekoeld; de verwarmde lucht gaat daarna terug de kerk in.

Dit weekend is in het hele land te zien dat monumenten zich wat betreft de historische sfeer en de locatie in de bestaande stad uitstekend lenen voor herbestemming. Maar daartegenover staan wetten en bezwaren van Monumentenzorg, die zich in het spanningsveld begeeft tussen behoud van het monument en een nieuw gebruik dat het monument levend houdt. Bijvoorbeeld: mag het enkel glas worden vervangen door dubbelglas, zodat het binnen niet altijd óf te koud óf te heet is?

Het grootste obstakel zit in ons hoofd. Ons systeem is op groei gericht – op méér, niet op minder. Gemeenten in Nederland bijvoorbeeld verdienen een belangrijk deel van hun geld aan het uitgeven van grond voor nieuwbouw. En voor ontwikkelaars en aannemers is het bouwen in een weiland makkelijker en goedkoper dan in de bestaande stad. Deze week is nog een publicatie verschenen, Duurzaam herbestemmen kán, waarin zakenvrouw Anne-Marie Rakhorst aan de hand van interviews met betrokkenen met een aantal concrete voorstellen komt voor hoe het anders kan.

De overheid moet alleen in bestaande, hergebruikte gebouwen zitten, zegt zij. Of hef een belasting op nieuwe bouwgrond en stop dat geld in een transformatiefonds. Misschien de meest kansrijke oplossing is om het investeren in herbestemming fiscaal aantrekkelijk te maken. Dit weekend is tijdens de Open Monumentendagen goed te zien waar dat allemaal toe kan leiden.

Marinke Steenhuis en Paul Meurs: Herbestemming in Nederland: Nieuw gebruik van stad en landNAi Uitgevers, €24.50.