Omstreden bouwput op heilige grond

Natuurlijk moest er een monument komen voor de slachtoffers van de aanslagen van 11 september. En natuurlijk op de plaats van de verwoeste Twin Towers. Aan symboliek in het ontwerp geen gebrek. Maar het is wel dure symboliek.

Heel Amerika zou een zucht van verlichting slaken als de herdenking van 9/11 een waardig moment van nationale verzoening wordt. Maar dat zal niet gebeuren. Daarvoor is er op Ground Zero te veel, en tegelijk ook te weinig gebeurd.

Op 11 september zal president Obama in aanwezigheid van familieleden van de bijna 3.000 slachtoffers spreken en het gedenkteken plechtig onthullen. Tien jaar na dato is het monument met het plein eromheen het enige dat af is, en daarvoor hebben de bouwvakkers nog hard moeten doorwerken.

Jaren na de aanslagen was het stil rond Ground Zero, terwijl de toekomst van deze beladen plek fel werd bediscussieerd. Het begin van de bouw was onzichtbaar, de werkzaamheden waren vooral ondergronds.

Nu is het een krioelende drukte op de 6,5 hectare grote, uiterst complexe bouwplaats. Behalve het gedenkteken komt er een groot museum ondergronds (denk aan brandweerwagens en verwrongen staal) met een entreegebouw boven de grond. Verder een groot knooppunt van de regionale treinen – eveneens met entreegebouw –, 55.000 vierkante meter aan winkels, en vier kantoortorens van beroemde architecten als Foster, Rogers en Fumihiko Maki.

De eerste, die oorspronkelijk Freedom Tower heette en nu gewoon OneWTC, is in aanbouw. Met zijn 104 verdiepingen plus antenne wordt het ruim 540 meter ofwel 1.776 voet – een verwijzing naar het jaar waarin Amerika zich onafhankelijk verklaarde. Op Ground Zero geen gebrek aan symboliek.

Michael Arad was in september 2001 een onbekende jonge architect bij de gemeentelijke dienst huisvesting. „Toen de prijsvraag voor een gedenkteken werd uitgeschreven”, zegt hij, „had ik meteen een beeld voor ogen: twee ‘scheuren’ in de Hudson-rivier waar het water als een cascade in verdween.” Uit de 5.201 inzendingen werd de zijne gekozen. Een van de juryleden was Maya Lin, die – toen nog als student – het winnende ontwerp maakte voor het ingetogen Vietnam-monument in Washington.

In de loop van de acht jaar tussen uitverkiezing en uitvoering zijn de ‘scheuren’ van Arad veranderd in twee reusachtige vierkanten, 60 meter lang aan iedere kant – precies op de hallowed ground, de heilige grond waar de Twin Towers stonden. In beide gaten vallen langs de kanten gelijkmatige watergordijnen tien meter naar beneden; daarna stort het water zich in twee kleinere vierkanten in het midden en verdwijnt het in het oneindige. „De uitvoering is veranderd”, zet Arad, „maar het concept is overeind gebleven.”

In het oorspronkelijke masterplan van architect Daniel Liebeskind voor Ground Zero lag het plein met het herdenkingsmonument tien meter diep verzonken, maar in samenspraak met de bekende landschapsarchitect Peter Walker heeft Arad het met graniet bestrate plein weer omhooggehaald, naar straatniveau. Zelf noemt hij het een park, omdat er ruim vierhonderd witte moeraseiken komen te staan die twintig meter hoog kunnen worden. „Ik heb na 9/11 gezien hoe belangrijk openbare ruimtes als deze zijn om samen te komen, letterlijk én figuurlijk”, zegt Arad. „Die hebben ons toen gemeenschapsgevoel geboden, en dat moet deze civic space ook doen.” Tussen de nieuwe aanplant staat één uitzondering: de boom die bij de aanslagen al zijn takken verloor. Als een mascotte werd die zo liefdevol door de Park Service verzorgd, dat hij teruggekeerd is op het plein en staat uit te botten.

In bronzen platen rondom de vierkante vijvers zijn de 2.983 namen uitgesneden van de mensen die in het WTC zijn omgekomen – ook bij de eerdere aanslag van 1993 – en elders, zoals bij het andere gekaapte vliegtuig dat in een maïsveld in Pennsylvania neerstortte. Het kostte ruim twee jaar om de volgorde van de namen uit te knobbelen. Arad: „Een puur alfabetische volgorde was te kil, een willekeurige volgorde was te willekeurig, een geografische rangschikking vond ook niemand bevredigend.” Uiteindelijk is gekozen voor een emotionele groepering: man bij vrouw, collega bij collega, vriend bij vriend, familie bij familie.

Onderweg naar boven in de rammelende bouwlift in OneWTC, geperst tussen vlezige bouwvakkers met rinkelend alpinistentuig, stromen de statistieken onophoudelijk uit de mond van Ken Lewis, architect bij Skidmore Owings Merrill, de firma die veel van corporate America heeft vormgegeven. „De begane grond heeft een lobby van vijftien meter hoogte die wordt beschermd door blast walls van beton dat vijf tot acht keer zo dik is als normaal”, zegt hij schijnbaar achteloos. „De bewapening is hier niet vingerdik, maar polsdik.”

Op de 69ste verdieping is het nog een en al kabels, steigers en kranen die zichzelf per verdieping omhoog werken, maar op de 50ste zitten de ramen er al in – uitzonderlijk grote ramen, zonder spijlen en twee keer zo zwaar als normaal, die veel licht binnenlaten maar de hitte weren. „Dat betekent minder energie voor koeling en verlichting.”

Lewis’ trots is het trappenhuis. „Meteen na de aanslagen probeerde iedereen naar beneden te ontsnappen, terwijl de hulpdiensten met al hun uitrusting naar boven moesten. Wij hebben daarom zowel de trap breder gemaakt als een extra noodtrap toegevoegd voor de hulpdiensten. Deze oplossing is nu standaard in het Bouwbesluit opgenomen voor dit soort hoge torens.”

Als OneWTC in 2013 opengaat zal het met bouwkosten van 3,3 miljard dollar het duurste kantoor worden dat ooit in de VS is gebouwd – dure symboliek, aldus een commentaar in de New York Times. Er staat op Manhattan al zoveel kantoorruimte leeg, de Twin Towers kwamen al niet vol en hadden ruimtes aan kunstenaars afgestaan. Is hier dan wel vraag naar? „Zeker”, zegt Lewis stellig. „Het is hier én superveilig én groen. De toiletten bijvoorbeeld, gebruiken 30 procent minder water dan gebruikelijk. En iedereen die in zo’n wolkenkrabber werkt, zeker op deze plek, vraagt zich tegenwoordig af: kom ik in twee minuten op mijn pumps weg op de trap? Hier wel.”

Lewis wijst er verder op dat de uitgeverij van luxe tijdschriften Condé Nast een huurcontract heeft getekend voor bijna 93.000 vierkante meter in OneWTC. Maar de New York Times memoreert dat Condé Nast een huur betaalt die gunstig afsteekt bij de bouwkosten – en daarmee in feite subsidie van de belastingbetaler ontvangt. Sowieso is de wederopbouw van Ground Zero uitermate kostbaar: het totaal wordt geschat op 11 miljard, de bouw van monument, plein, museum en ontvangstgebouw op 700 miljoen, met een jaarlijkse onderhoudspost van 50 tot 60 miljoen. De watervallen mogen natuurlijk niet haperen en er zal vast wel eens een frisbee of frietbakje of een bos bloemen uit de waterwerken moeten worden gehaald.

Wrang maar waar: 9/11 heeft de onderkant van Manhattan veel goeds gebracht. Dankzij een herstelfonds van 20 miljard dollar is alvast begonnen met het revitaliseren van het gebied rond Ground Zero. Het gevreesde massale vertrek van de financiële sector naar de buitenwijken bleef uit. Lege kantoren zijn omgebouwd tot appartementen en er is ook nieuwbouw, zoals de woontoren met golvende gevel van Frank Gehry op Spruce Street.

Het aantal inwoners van de financiële buurt en Battery Park City is het afgelopen decennium verdubbeld; en er zijn zeven nieuwe scholen en veel nieuwe winkels geopend, waaronder een Tiffany’s op Wall Street. De belendende Stone Street is een levendige straat vol cafés en restaurants geworden. In het masterplan zijn smalle straten als Greenwich en Liberty die door de Twin Towers waren afgesneden, weer in het stratenpatroon hersteld. Het aantal toeristen is toegenomen en er zijn nu drie keer zo veel hotels.

De publieke belangstelling voor Ground Zero is meteen groot: toen via internet de uitgifte van de toegangsbewijzen begon – toegang is gratis, maar wel op afgesproken tijdstippen om de toestroom in goede banen te leiden – werden er in het eerste uur al vijfduizend besteld. Het leven van alledag begint terug te keren. Dan zal blijken of Ground Zero meer wordt dan een verzameling grote losse objecten op een stenen vlakte – goed voor een betoging, als dat al mag, maar te weids voor intieme rouw om een verloren echtgenoot of collega. Het plein met daarop de twee gaten en het entreegebouw van het museum is immers ruim drie hectare groot. Het zal nog jaren duren voordat Ground Zero een balans heeft gevonden tussen het heilige en het gewone.

Voor wie maar geen afscheid kan nemen van de Twin Towers komt er rond 11 september een app beschikbaar, 110 Stories. Als je je smartphone goed richt, worden de torens over het stadsbeeld heen geprojecteerd; van de compositie kun je een foto maken en e-mailen.

Helaas lijkt het gedenkteken dat Ground Zero jaren heeft gehad, te zullen verdwijnen. Elk jaar sinds 9/11 werden twee torens van blauw licht omhoog geprojecteerd. Maar nu is het geld op. De Municipal Art Society, die destijds het initiatief tot deze Tribute in Light nam, houdt een inzameling in de hoop dat de New Yorkers willen betalen om het te houden.