Herinnering + spijt = tijdmachine

Charles Yu’s debuut lijkt een tijdreizigershandboek en een roman over een tijdmachinereparateur.

Eigenlijk gaat het over het verwerken van een verleden.

RUSSIA. Altai Territory. 2000. Villagers collecting scrap from a crashed spacecraft, surrounded by thousands of white butterflies. Environmentalists fear for the region's future due to the toxic rocket fuel. Contact email: New York : photography@magnumphotos.com Paris : magnum@magnumphotos.fr London : magnum@magnumphotos.co.uk Tokyo : tokyo@magnumphotos.co.jp Contact phones: New York : +1 212 929 6000 Paris: + 33 1 53 42 50 00 London: + 44 20 7490 1771 Tokyo: + 81 3 3219 0771 Image URL: http://www.magnumphotos.com/Archive/C.aspx?VP3=ViewBox_VPage&IID=2K7O3RJHMMHH&CT=Image&IT=ZoomImage01_VForm
RUSSIA. Altai Territory. 2000. Villagers collecting scrap from a crashed spacecraft, surrounded by thousands of white butterflies. Environmentalists fear for the region's future due to the toxic rocket fuel. Contact email: New York : photography@magnumphotos.com Paris : magnum@magnumphotos.fr London : magnum@magnumphotos.co.uk Tokyo : tokyo@magnumphotos.co.jp Contact phones: New York : +1 212 929 6000 Paris: + 33 1 53 42 50 00 London: + 44 20 7490 1771 Tokyo: + 81 3 3219 0771 Image URL: http://www.magnumphotos.com/Archive/C.aspx?VP3=ViewBox_VPage&IID=2K7O3RJHMMHH&CT=Image&IT=ZoomImage01_VForm ©Jonas Bendiksen / Magnum

In universum 31 kan iedereen die dat wil een tijdmachine huren. Naar welk moment van hun leven keren de meeste mensen terug? Niet naar hun grootste successen, maar naar hun grootste mislukkingen. Treurend kijken ze toe zonder dat ze een vinger kunnen uitsteken, want het verleden veranderen is onmogelijk, daarvoor is de mens te nietig.

Zo gaat het tenminste in Veilig leven in een sciencefictionwereld, de debuutroman van de Amerikaanse schrijver Charles Yu. In zijn vaderland werd het boek enthousiast ontvangen. Critici vergeleken Yu met sciencefictionschrijvers als Philip K. Dick en Douglas Adams. Al die lof is terecht, want Yu schreef een bij vlagen even briljant als krankzinnig boek. De roman is van alles wat: een verhandeling over universum 31, een handboek voor tijdreizigers en een roman over een tijdmachinereparateur.

Die reparateur heet Charles Yu, net als zijn schepper. Hij is een eenzame dertiger. Als hij niet aan het werk is, verbergt hij zich in een tijdloos hoekje van het universum, met als enige gezelschap een imaginaire hond en een verlegen boordcomputer. Ooit wilde hij wetenschapper worden, net als zijn vader, die de eerste tijdmachine uitvond. Toen anderen de vruchten van die uitvinding plukten, verdween de gedesillusioneerde vader spoorloos. Zijn zoon nam genoegen met een eenvoudig bestaan buiten de loop van de tijd. Eigenlijk wil hij zijn vader vinden, maar hij heeft geen idee waar hij hem moet zoeken.

Wanneer Yu zijn capsule voor onderhoud naar de basis moet brengen, blijkt universum 31 een verhevigde versie van onze eigen wereld te zijn. Het is in zijn geheel eigendom van Time Warner Time, een onderdeel van Google, en de stad waarin Yu terechtkomt is een conglomeraat van New York, Los Angeles en een losgeraakt deel van Tokio.

Tijdens Yu’s bezoek aan de stad gaat het mis. Hij houdt letterlijk de tijd niet in de gaten, waardoor hij opeens wordt geconfronteerd met een toekomstige versie van zichzelf. Hij heeft geleerd zo’n situatie ten koste van alles te vermijden en in paniek schiet hij zijn andere zelf neer. Hij komt terecht in een eeuwigdurende tijdlus, maar zijn slachtoffer (hijzelf dus) kan hem nog net een boek in handen drukken dat ‘de sleutel’ zou bevatten. Het boek schrijft zichzelf, en is van alles wat: een verhandeling over universum 31, een handboek voor tijdreizigers en een roman over een tijdmachinereparateur. Het heet uiteraard Veilig leven in een sciencefictionwereld.

Dit is allemaal al behoorlijk duizelingwekkend, maar de echte openbaring komt pas wanneer je doorkrijgt dat deze roman helemaal niet gáát over tijdreizen. Yu strooit vol flair met allerlei quasiwetenschappelijke termen om zijn tijdreisuniversum uit te leggen, maar veel van die termen hebben meer te maken met taalwetenschap dan met natuurkunde. Zo wordt de ruimte waarin alles zich afspeelt, omschreven als een narratieve ruimte. Als dan ook nog eens blijkt dat voor het vervaardigen van een tijdmachine maar twee elementen nodig zijn, herinnering en spijt, is het wel duidelijk: tijdreizen is één grote metafoor voor de manieren waarop we met ons verleden omgaan.

Yu’s sciencefictionwereld is een verhalenwereld, een wereld van herinnering, en het uitbundige sciencefiction-staketsel dat hij optrekt, dient alleen om de eigenlijke kern van de roman te ondersteunen: het verhaal over de tijdmachinereparateur is eigenlijk een verhaal over een disfunctioneel gezin, waarin de nadruk ligt op de verstoorde verhouding tussen de vader en de zoon.

Die vader trekt zich teleurgesteld in zichzelf terug en de ontheemde zoon zou alles graag weer goedmaken, maar weet niet waar hij moet beginnen. De moeder vlucht naar het verleden, wat in de roman wordt gesymboliseerd door een vrijwillige opsluiting in een tijdlus waarin ze steeds weer een maaltijd voor haar gezin klaarmaakt.

Door de ongewone omgeving waarin het familieverhaal zich afspeelt, kijk je met nieuwe ogen naar een vertrouwd gegeven, en dat zorgt ervoor dat het des te pregnanter overkomt. Juist door het vreemde, inventieve universum wordt het verhaal universeler, herkenbaarder, letterlijk van alle tijden.

Veilig leven in een sciencefictionwereld is een uitbundige en tegelijk melancholische roman en dat maakt het boek bijzonder, ook al zijn niet alle thema’s nieuw (het boek in het boek is natuurlijk al veel vaker vertoond). Het is een eenvoudig verhaal in een gecompliceerde verpakking, waaraan vertaler Roland Fagel vast zijn handen vol heeft gehad. Niet alle zinnen van zijn vertaling lopen even soepel, en blijkbaar herkent hij ‘Skywalker’ niet als achternaam van een personage uit Star Wars, zodat hij het woord vertaalt als ‘ruimtewandelaar’, maar de toon van het boek is ongehavend door het vertaalproces gekomen.

En dat is belangrijk, want behalve een inventief auteur is Yu een zorgvuldig stilist, die elke passage de juiste toon meegeeft, of het nu gaat om handboekachtige passages of Yu’s herinneringen aan zijn familie. Bovendien heeft hij een goed oog voor detail. Hij is in staat om in een paar regels een heel universum samen te vatten, maar kan ook uitgebreid stilstaan bij de manier waarop de vader van de hoofdpersoon aan een nieuw schrijfblok begint, met mooie beschrijvingen van de inkt die van de pen in het papier vloeit en het geluid van het eerste afgescheurde vel. Juist door die details kun je je inleven in het verhaal en de personages; de aandacht voor het kleine vormt de basis voor de geloofwaardigheid van het grote geheel.

En geloofwaardig blijft het, ondanks de vreemde omgeving waarin Yu zijn lezers parachuteert. Ook de snelheid waarmee sciencefictionwerelden doorgaans verouderen, zal niets aan die geloofwaardigheid kunnen afdoen. De romans die de eerder genoemde Philip K. Dick veertig jaar geleden schreef, overtuigen ook nog steeds, al wordt er een toekomst in beschreven waarin iedereen stug doorrookt en computers nog steeds met ponskaarten werken.

Onwillekeurig vraag je je af welke aspecten uit Veilig leven in een sciencefictionwereld op latere lezers een vergelijkbare ouderwetse indruk zullen maken. Verwijzingen naar videospelletjes? Bedrijfsnamen als Time Warner, Google? Inderdaad: je zou in een tijdmachine willen stappen om het uit te zoeken.

Charles Yu: Veilig leven in een sciencefictionwereld. Vert. Roland Fagel. Prometheus, 271 blz. €19,95