9/11 was een aanslag op de verbeelding. Het debat erna absurd

Het schrijven van poëzie na Auschwitz is barbaars, zei filosoof Theodor Adorno ooit. En zo is het ook met ‘9/11’, meent The Economist. Het ineenstorten van de Twin Towers is zo overweldigend dat literaire karakters niet uit de verf komen. Maar ook het absurdisme van het debat erna valt nauwelijks te romantiseren: een verknipt figuur als Breivik zou ongeloofwaardig zijn.

Manhattan na de aanslagen op 11 september 2001. Foto AP

Het schrijven van poëzie na Auschwitz is barbaars, zei filosoof Theodor Adorno ooit. En zo is het ook met ’9/11’, meent The Economist. Het ineenstorten van de Twin Towers is zo overweldigend dat literaire karakters niet uit de verf komen. Maar ook het absurdisme van het debat erna valt nauwelijks te romantiseren: een verknipt figuur als Breivik zou ongeloofwaardig zijn.

Toch wist het blad nog een pakkende spreuk op te duiken. “Tegen de tijd dat het tweede vliegtuig verscheen, was iedereen een stukje wijzer en ouder”, citeert het uit Don Delillo’s Falling Man. Maar verder zou de grootste aanval sinds Pearl Harbor zich niet voor een waardige roman lenen. “Dit is een situatie waarin waarheid zowel groter als vreemder is dan fictie.” Misschien komt het er ooit nog van, hoopt The Economist. “Catch-22, één van de beste novelles van na de Tweede Wereldoorlog, kon niet voor 1961 geschreven worden.”

Gepubliceerd, bedoelt The Economist eigenlijk. Want de Amerikaanse auteur Joseph Heller had tien jaar aan zijn debuutroman gewerkt. Catch-22 werd populair bij de anti-Vietnambeweging, omdat het de absurditeit van de oorlog toonde. De ironie wil dat we nog in dat absurdisme verkeren. Amerika viel het verkeerde land binnen en tot in het witste dorpje van Limburg werd er gevreesd voor ‘moslimkolonisten’. Het bracht in ieder geval Nederland in een identiteitscrisis, wat overigens wel een geschikt thema is. Maar niet op zo’n grote schaal.

Zelfs in de vijand vergisten we ons
Het tijdschrift The New Yorker probeert ’9/11’ vanaf 5 juni 1904 te duiden, de dag waarop het stoomschip General Slocum tot de waterlijn afbrandde. Van de dertienhonderd passagiers overleefden er nog geen driehonderd. In de paniek van de vlammenzee werden kinderen en vrouwen op het dek vertrapt, velen verdronken. Tot 11 september 2001 de ergste ramp die New York had gekend. Destijds viel ook een vrijheidsdroom in duigen, schrijft David Remnick. De Duitse immigranten werden aan hun lot overgelaten. Reddingswerkers faalden. 11 september is van een geheel andere orde, beaamt The New Yorker. Dit was een massamoord. Een aanslag op westerse waarden, waar iedereen - via de televisie - getuige van was. Ingeprent in het collectieve geheugen, een delict met een ongekende sociale en politieke erfenis.

Toch zal ook deze ramp slijten, gelooft Remnick. Het afgelopen voorjaar markeerde volgens hem de eerste fase van dat proces: de afrekening met Bin Laden, de Arabische Lente. “Het gewelddadig islamisme lijkt niet meer onvermijdelijk of ontembaar”, aldus de auteur. Tegelijkertijd zien we volgens hem onder ogen dat er taxatiefouten zijn gemaakt, dwaasheden begaan: martelverhoren, vrijheidsbeperkende surveillances, de invasie van Irak. “Tien jaar later worstelen we nog met de balans tussen vrijheid en veiligheid”, zo typeert hij de huidige toestand.

Ook nog ons verstand verloren
Dat ’9/11’ nog tot op de dag van vandaag het collectieve denken domineert, blijkt ook uit een reeks commentaren in The Guardian. Arabisch of westers: alle auteurs zijn het er over eens dat de Twin Towers een kettingreactie in leed en haat hebben veroorzaakt. Burgerslachtoffers in Afghanistan, 10.000 nieuwe Bin Ladens. We hebben de klap overal gevoeld, schrijft journalist Aditya Chakrabortty. En het gevaar is nog niet geweken, zo verwijst hij naar de recente aanslagen in Noorwegen.

In terrorist Anders Breivik ziet hij een exponent van de rancune tegen alles wat islamitisch is – of daarmee sympathiseert. De erfenis van ’9/11’ is volgens hem een verdeelde samenleving die de grootste politiek leiders eerder verbreedden dan lijmden. 16 jaar na de Tweede Oorlog verscheen Catch-22. Een absurdistische benadering van de oorlog. Het is echter nog maar de vraag of literaire fictie het manifest van Breivik in absurdisme kan overtreffen. En ook of we wijzer zijn geworden na de inslag van het tweede vliegtuig. Zoals het er nu naar uit ziet hebben we toen ons verstand verloren.

Eerder in deze serie:
Wie diagnosticeren we nu eigenlijk: Breivik of de samenleving?
Het intellect ligt aan de basis van het grofste geweld
Osama bin Laden is dood, nu het ‘Bin Ladisme’ nog
Het Kill Team is angstaanjagend normaal

Nationalisme verdient erkenning, maar wakker het niet te veel aan
Breivik voelde zich gecensureerd. Zijn media verantwoordelijk voor zijn radicalisering?