Moeilijke keuze: poten of seks?

microscope image
microscope image

Miljoenpootmannetjes ondergaan een ingrijpende ‘verbouwing’ om seksueel rijp te worden. Italiaanse biologen van de universiteit van Padua laten in een deze maand online verschenen artikel in Frontiers in Zoology zien dat miljoenpootmannetjes eerst een of twee potenparen verliezen aan het zevende borstsegment. Op de plaats van de poten ontstaan dan knopjes (zogeheten primordia) die later uitgroeien tot gonopoden (gespecialiseerde ledematen die assisteren bij de bevruchting). Op de reeks elektronenmicroscopische foto’s hiernaast is te zien hoe die ontwikkeling verloopt in verschillende stadia tussen de vervellingen bij de exotische soort Oxidus gracilis, in Nederland bekend als de kasplatrug. Hierboven staat een andere miljoenpoot, de in Nederland voorkomende brede kronkel (Cylindroiulus caeruleocinctus). De gonopoden die het mannetje ontwikkelt zijn speciale structuren die werken als een pincet. Daarmee haalt het mannetje de spermacellen uit zijn geslachtsopening in het derde segment (hij moet daarvoor ‘dubbelklappen’) waarna hij ze met het pincet kan afleveren bij een miljoenpootvrouwtje. Net als andere geleedpotigen vervellen miljoenpoten regelmatig tijdens de groei. Iedere keer als zij uit hun oude huid kruipen hebben zij er weer een paar segmenten erbij. Ergens in die ontwikkeling verliezen de mannetjes ook een of twee potenparen (afhankelijk van de soort). Dat was biologen al eerder opgevallen, maar de Italiaanse onderzoekers hebben nu voor het eerst in detail in beeld gebracht hoe die veranderingen verlopen en hoe ingrijpend ze zijn. Tot nu toe had niemand dat kunnen onderzoeken omdat de bijtende stoffen die miljoenpoten afscheiden de microscopische preparatie in de war sturen. De Italianen hebben door nu een oplossing voor gevonden. Nadat de poten zijn verdwenen, ontwikkelen zich in het lijf boven de primordia relatief dikke spierbundels die de geslachtspincetten aansturen. Ze nemen zoveel ruimte in beslag dat de centrale zenuwbaan en de darm die van kop naar achter lopen in het gedrang komen. Dit kan volgens de onderzoekers de bevinding verklaren dat mannetjes gewicht verliezen als zij geslachtstrijp zijn. Ze krijgen gewoon geen hap meer door de darm. Sommige soorten keren na de bevruchting weer terug naar het onrijpe stadium, wat hen van de hongerdood zou kunnen redden.