'Een boom is ook niet koolstofneutraal'

Alles wat mensen maken, moet volledig worden hergebruikt, stelt recyclegoeroe Michael Braungart.

‘Het gaat te langzaam.’

Afval is een uitvinding van mensen, zegt Michael Braungart, de Duitse chemicus die met de Amerikaanse architect William McDonough het ‘Cradle to Cradle’-principe bedacht. Hij heeft zojuist een rondleiding gehad door het nieuwe gebouw van het NIOO, het Instituut voor Ecologie in Wageningen, dat voor een groot deel op dit principe is gebaseerd.

„In de natuur bestaat alleen materiaal dat door anderen opnieuw wordt gebruikt. In de natuur is al het afval weer voedsel. Maar omdat wij geen mieren zijn, hebben we ook technische materialen nodig. We kunnen geen televisie maken zonder stoffen die giftig zijn voor de natuur.”

Daarom maakt Braungart een onderscheid tussen de biologische en de technologische kringloop. „Die twee lijken erg op elkaar. Ook in de technologische kringloop bestaat er geen afval. We moeten de dingen zo maken dat we vanaf het begin weten hoe we het gebruikte materiaal opnieuw kunnen inzetten.” Niet van de wieg naar het graf, maar van de wieg naar de volgende wieg – Cradle to Cradle.

Braungart moet niet veel hebben van de traditionele milieubeweging, die volgens hem de mens als het kwaad beschouwt. Hij ergert zich aan begrippen als ‘duurzaamheid’, ‘klimaatneutraal’ en ‘voetafdruk’ – de hoeveelheid grondstoffen die mensen verbruiken, omgerekend naar het aardoppervlak. „We denken dat we het milieu beschermen door minder afval te produceren, minder water te verbruiken. Maar minder slecht is nog niet goed. Duurzaamheid klinkt als een luxe die men zich pas kan permitteren als het economisch goed gaat. Koolstofneutraal bestaat niet, een boom is ook niet koolstofneutraal. Als Nederland in 2050 koolstofneutraal wil zijn, zoals de bedoeling is, moet Nederland ophouden te bestaan. En als je vindt dat de mens zijn voetafdruk zoveel mogelijk moet verkleinen, zeg je eigenlijk dat de mens er beter niet had kunnen zijn. Dan is het laten sterven van mensen ook milieubeleid. Mieren verbruiken ongeveer evenveel calorieën als 30 miljard mensen. Maar zij geven alles terug.”

Milieubescherming is een soort ‘schuldenmanagement’ geworden, met alle kwalijke gevolgen van dien. We gaan dan ‘alibidingen’ doen, zoals Braungart het noemt. Voorbeelden genoeg. „In nieuwe televisies mag geen lood meer worden gebruikt. Maar wat komt er voor in de plaats? Een combinatie van vijf metalen die net zo giftig zijn en zeker zo zeldzaam, waaronder bismut. En bij de winning van een ton bismut gaat tien ton lood verloren. In een tv zitten 4.000 giftige chemicaliën, die wordt dus nooit composteerbaar. Als ze maar in de technologische kringloop terugkeren.”

Nog een voorbeeld. „De Europese Unie verbiedt het gebruik van asbest in remsystemen van auto’s. Maar nu gebruiken veel autofabrikanten in plaats daarvan antimoonsulfide. En die stof is zeker zo kankerverwekkend. Om auto’s op biobrandstof te laten rijden importeert Europa jaarlijks drie miljoen ton palmolie. Maar een hectare regenwoud houdt 8.000 ton koolstof vast en een palmolieplantage op diezelfde plek niet meer dan 70 ton.”

Met Cradle to Cradle vraagt een producent zich volgens Braungart niet af hoe hij het milieu kan beschermen, maar alleen wat het beste product is. „Mij gaat het om de totale kwaliteit. Een televisie die aan milieueisen voldoet maar in de kamer staat en stinkt, is gewoon geen goed product. Schoenen die worden gemaakt op basis van kinderarbeid zijn een slecht product. Iets wat afval wordt, is een gebrekkig product.”

Recycling is niet genoeg om het probleem op te lossen, vindt Braungart, omdat recycling in de praktijk ‘downcycling’ betekent. Veel teruggewonnen grondstoffen worden alleen nog verwerkt in minderwaardige producten. „Metalen als kobalt, chroom, mangaan en wolfraam gaan nu voorgoed verloren als ze in een auto worden verwerkt. Ze komen in het staal terecht en kunnen daaruit niet meer worden teruggewonnen. Terwijl die metalen veel belangrijker zijn dan olie. Het energieprobleem kunnen we wel oplossen, we hebben tenslotte de zon. Maar voor deze grondstoffen bestaat geen alternatief. Er vallen domweg niet genoeg meteorieten op de aarde. Dit wordt een steeds belangrijker thema in de economie. Mercedes betaalt langzamerhand per auto meer aan materiaalkosten dan aan arbeidskosten.”

Dat biedt volgens Braungart kansen voor Europa. ,,Wie zijn materialen in kringlopen hergebruikt, heeft een concurrentievoordeel. Zo worden arbeidskosten minder relevant. Mercedes moet eigenlijk geen auto’s verkopen, maar alleen het recht om ermee te rijden.”

Volgens Braungart zijn er in Nederland al zo’n 280 bedrijven die op deze basis willen werken – en niet alleen kleine. Chemieconcern DSM bouwt het complete bedrijf om volgens Braungarts uitgangspunten, tapijtproducent Desso ontwikkelde het ‘airmaster’ tapijt dat een luchtzuiverende werking heeft, papierfabrikant Van Houtum ontwikkelde het milieuvriendelijkste wc-papier ter wereld, keramiekproducent Mosa onderzoekt de mogelijkheid van een soort statiegeld op tegels. Kantoorinrichter Ahrend ontwikkelde een 100 procent recyclebare bureaustoel. Alle producten moeten opnieuw worden uitgevonden, zegt Braungart, op een manier die van de industrie een feest maakt. „Mijn grootste angst is dat we te laat zijn. Dat het te langzaam gaat. Dan ontstaan er heilloze tekorten. We zullen onszelf gaan kannibaliseren en van anderen nemen wat we zelf niet hebben. Het enige troostrijke is dat het de aarde niet gaat om het voortbestaan van de mensheid.”