De zwarte dood is dood, niet uitgestorven

Masked doctor during plague in Venice, from Grevenbroeck Manuscript, 17th century Photo Credit: [ The Art Archive / Museo Correr Venice / Alfredo Dagli Orti ]
Masked doctor during plague in Venice, from Grevenbroeck Manuscript, 17th century Photo Credit: [ The Art Archive / Museo Correr Venice / Alfredo Dagli Orti ] The Picture Desk

‘Middeleeuwse pestbacterie is mogelijk uitgestorven’, kopte de Volkskrant woensdag. Wereldwijd plaatsten kranten en websites berichten met dezelfde strekking.

Aanleiding was een studie naar het DNA van de pestbacterie Yersinia pestis dat deze week verscheen in de Proceedings of the National Academy of Sciences. Alleen: de onderzoekers reppen in dit artikel met geen woord over het vermeende uitsterven van de Zwarte Dood.

Hun onderzoek ging vooral over een nieuwe methode om eeuwenoud DNA te bepalen. De auteurs isoleerden eerst DNA van middeleeuwse pestbacteriën uit het tandmerg van Engelse pestslachtoffers. Daarna spoelden ze al het DNA dat niet leek op dat van moderne Yersinia-bacteriën weg. Vanuit deze verrijkte poel DNA reconstrueerden de onderzoekers een volledig plasmide (een ringetje van DNA) van Yersinia.

Dat is een mooie prestatie, maar het bracht niets nieuws aan het licht over de eigenschappen van de pestbacterie, die vermoedelijk veel dodelijker en besmettelijker was dan moderne varianten.

Hoe komen de media dan tot de conclusie dat de middeleeuwse pestbacterie is uitgestorven? In de meeste berichten worden twee genvarianten genoemd die de onderzoekers vonden op het chromosoom van Yersinia, en die ze in een bijzin beschreven. Die genvarianten zien we niet in moderne pestbacteriën, dus de middeleeuwse variant is uitgestorven, is de redenering.

Hendrik Poinar, die het onderzoek begeleidde, zegt aan de telefoon “completely flabbergasted” te zijn door alle media-aandacht voor zijn onderzoek: “We hebben expres geen persbericht laten maken omdat het zo’n technisch artikel is. Het experiment waarbij we de nieuwe genvarianten op het chromosoom vonden, was voor ons gewoon een controle-experiment. We wilden ermee aantonen dat we plasmide-DNA konden vinden.”

Is de middeleeuwse Yersinia dan niet uitgestorven? “Kijk, van mammoeten en sabeltandtijgers kun je zeggen dat ze zijn uitgestorven. Maar van een dode oudtante of een voorouder zeg je zoiets niet. Die zijn gewoon dood. Iets dergelijks geldt voor deze stam. Over de hele wereld komen nog nauwe verwanten voor die springlevend zijn.”

Het is sowieso moeilijk om uit enkele genvarianten grote conclusies te trekken. Poinar: “Pas als we het complete genoom hebben gereconstrueerd, gaan we ons toeleggen op de evolutionaire geschiedenis van de pest.”

Lucas Brouwers