Drentse zandput is al veertig jaar kunst

Een van de mooiste landschapswerken van de Amerikaanse kunstenaar Robert Smithson bevindt zich bij Emmen, op de zandafgraving van de familie De Boer. Het bestaat nu veertig jaar, een jubileum dat gevierd wordt met twee tentoon- stellingen, een boek en een film.

In veertig jaar tijd hebben de elementen vat gekregen op 'Broken Circle / Spiral Hill': het kunstwerk werd opgehoogd en de cirkel is niet meer perfect rond. Foto Sandra Smallenburg
In veertig jaar tijd hebben de elementen vat gekregen op 'Broken Circle / Spiral Hill': het kunstwerk werd opgehoogd en de cirkel is niet meer perfect rond. Foto Sandra Smallenburg

Het landschap is overweldigend, on-Nederlands haast. Witte stranden omzomen een grijsblauw meer. Felgroen gras bedekt de oevers. Daarachter het donkere groen van de bosrand, met hier en daar een reusachtige zwerfkei. Het heeft iets weg van een ondergelopen vulkaankrater. Het enige geluid is het gakken van overvliegende ganzen.

Dit is het terrein van Zand- en Exploitatie Maatschappij Emmen, sinds jaren in handen van de familie De Boer. Al vier decennia verzorgt het bedrijf een van de beroemdste landschapskunstwerken ter wereld: Broken Circle/ Spiral Hill van de Amerikaanse kunstenaar Robert Smithson (1938-1973). Aan de noordzijde van de zandafgraving steekt de sculptuur vrij bescheiden het water in. Een landtong en een uitgegraven kanaal vormen samen een perfecte cirkel die het beste bekeken kan worden vanaf de top van een heuvel, de Spiral Hill.

Broken Circle/ Spiral Hill is een van de drie ‘Earthworks’ van Smithson die bewaard zijn gebleven en mag gerust een sleutelwerk genoemd worden. Het is ook het meest toegankelijke landschapswerk van Smithson. De andere twee, de wereldberoemde Spiral Jetty in Utah en de Amarillo Ramp in Texas, liggen mijlenver van de bewoonde wereld. Maar Broken Circle/ Spiral Hill ligt aan de weg naar Emmercompascuum en is op werkdagen altijd te bezoeken, mits je je even meldt in het kantoor van firma De Boer.

Gerard de Boer junior was zes toen Smithson in 1971, op zoek naar een locatie voor zijn bijdrage aan de tentoonstelling Sonsbeek buiten de perken, zijn oog liet vallen op de zandafgraving van zijn vader. Samen met vier broers stampte Gerard de Boer senior het kunstwerk in twee weken tijd uit de grond, op basis van schetsen van de kunstenaar. „Met twee draglines, maar ook gewoon met emmers en schoppen”, herinnert Gerard de Boer jr zich. Hij ziet nog voor zich hoe Smithson toen het werk eenmaal af was als een dolle de berg op en af rende.

Het was de bedoeling dat de kunstenaar later terug zou keren naar Drenthe om een film over zijn landschapswerk te maken. Maar zover kwam het nooit. Smithson stierf op 20 juli 1973 op 35-jarige leeftijd bij een vliegtuigongeluk in Texas. De gebroeders De Boer besloten daarop het kunstwerk in ere te houden.

En dus groeide Gerard de Boer op met Broken Circle/ Spiral Hill. Als kind groef hij er met zijn schepje, omdat het gerucht ging dat Smithson potjes met gedichten in de berg verstopt had. In de zomer zwom hij er, net als de rest van de plaatselijke jeugd. Hij was erbij toen er in de jaren tachtig een popconcert van Fischer Z werd gehouden en toen de Drentse band Skik er in 1997 de videoclip voor Op fietse opnam. „Ik heb door dit kunstwerk zoveel mensen ontmoet”, vertelt hij in zijn ouderlijk huis, dat nu ingericht is als een aan Smithson gewijd museumpje, met vergeelde krantenknipsels en kopieën van tekeningen aan de muren. „Hoeveel filmploegen hier al niet geweest zijn. Er komen zo’n twee- tot driehonderd bezoekers per jaar, uit heel de wereld. Laatst nog hadden we mensen uit China, Japan en Rusland.”

Die belangstelling voor Broken Circle/ Spiral Hill zal de komende maanden alleen maar groeien, want dit najaar wordt uitgebreid stilgestaan bij het veertigjarige bestaan van Smithsons iconische kunstwerk. In het Centrum Beeldende Kunst Emmen worden twee tentoonstellingen georganiseerd, de één met historisch materiaal en originele tekeningen van Smithson, de andere met werk van hedendaagse kunstenaars die schatplichtig zijn aan zijn werk, onder wie Lara Almarcegui en Cyprien Gaillard. In november verschijnt de publicatie Robert Smithson, Art in Continual Movement. En samen met Smithsons weduwe Nancy Holt is de film die de kunstenaar had willen maken over Broken Circle nu, veertig jaar na dato, alsnog gerealiseerd.

Voor veel hedendaagse kunstenaars is Robert Smithson nog altijd een held, zegt Roel Arkesteijn, verantwoordelijk voor de documentaire tentoonstelling. „Door zijn vroegtijdige dood is hij een soort Kurt Cobain van de beeldende kunst.” Steeds weer ontdekken nieuwe generaties kunstenaars Smithsons ideeën over bijvoorbeeld de relatie tussen kunst en natuur. Hij schreef er vele vlijmscherpe stukken over.

Smithson vond de ecologische beweging van die tijd veel te romantisch. Kunstenaars zouden de handen ineen moeten slaan met wetenschappers en de industrie, zei hij. Pas dan zou er iets kunnen veranderen. Arkesteijn: „Smithson had een niet-sentimentele blik op het landschap en dat was begin jaren zeventig best controversieel. Hij was geen geitenwollensokkentype dat terug naar de natuur wilde. Hij accepteerde dat de natuur mede door mensenhanden is gemaakt en dat die gedegenereerde, aangetaste plekken ook waarde hebben.”

Smithson wilde met zijn kunst uit de witte ruimtes van de musea en galeries breken – gevangenissen voor kunst, noemde hij ze, waar de kunstwerken in anonieme ruimtes het oordeel van de kunstcriticus moesten afwachten. In plaats daarvan diende kunst zich tot de wereld buiten het museum te verhouden. Het geïndustrialiseerde landschap, met zijn littekens van mijnbouw of zoutwinning, vond hij een passender decor voor zijn werken.

Dus toen Wim Beeren in 1970 aan Robert Smithson vroeg of hij op de tentoonstelling in het Arnhemse park Sonsbeek wilde exposeren, zei de Amerikaan dat hij de voorkeur gaf aan een wat rauwer landschap. „Nederland is al zo pastoraal”, zei hij destijds in een interview, „en zo enorm gecultiveerd dat het al een landschapswerk op zich is.”

Smithson kreeg daarop foto’s toegestuurd van de veengebieden bij het Drentse Klazienaveen, waar de balen turf als minimalistische blokken lagen opgestapeld. Op tekeningen die in het Centrum Beeldende Kunst Emmen hangen, is mooi te zien hoe Smithson zich voor zijn eerste schetsen baseerde op die turfblokken. Hij stapelde er spiraalvormige muren mee, of verstrooide ze denkbeeldig als een uitdijend sterrenstelsel over het land.

Dezelfde schetsen laten ook zien dat Smithson, nadat hij voor de zandafgraving had gekozen, vervolgens nogal pragmatisch te werk ging. Het budget was beperkt, dus ambitieuzere plannen zoals een meanderend kanalenstelsel, of een uitwaaierend patroon van voetpaden, bleven steken in de schetsfase. „Al kan het ook zijn dat de gebroeders De Boer vonden dat dat te veel ruimte in zou nemen en hun zou belemmeren bij toekomstige zandwinning”, denkt Arkesteijn. „De uiteindelijke vorm van Broken Circle/ Spiral Hill baseerde Smithson op bestaande vormen in het landschap. De heuvel lag er al en hoefde alleen nog een beetje geboetseerd te worden, de cirkel kon vrij eenvoudig uitgegraven worden.”

Het enige probleem was een enorme zwerfkei uit de voorlaatste ijstijd, 23 ton zwaar, die in 1969 tijdens afgravingen van een heuvel was komen te rollen en precies op de beoogde plek lag. Eerst dacht Smithson nog dat die steen wel verplaatst kon worden, desnoods met hulp van het leger. „Maar toen dat onmogelijk bleek, heeft hij de kei geaccepteerd, zij het morrend”, zegt Arkesteijn. Nog altijd ligt de steen rotsvast in het midden van het kunstwerk. „Als het oog van een orkaan, zei Smithson, of een waarschuwing uit de ijstijd.”

Smithson was geïnteresseerd in geologie, vertelt Arkesteijn. „Toen hij in Emmen logeerde en dagelijks te fiets naar de zandafgraving ging, passeerde hij steeds een hunebed. Daar was hij door gefascineerd. Maar hij hield ook erg van sciencefiction. De term ‘Earthworks’, die hij hanteerde, is ontleend aan een sciencefictionroman.” Het is dus niet gek dat Broken Circle associaties oproept met zowel het eeuwenoude Stonehenge als met graancirkels. Smithson zei het zelf, in een van zijn beroemdste uitspraken: „De kunstenaar moet gaan naar plaatsen waar verre toekomsten verre verledens ontmoeten.”

De afgelopen veertig jaar is Broken Circle/ Spiral Hill danig van uiterlijk veranderd. De berg was, zo blijkt uit oude foto’s, oorspronkelijk van donkerrood zand, waar de paden van wit zand fel tegen afstaken. Nu is de heuvel overwoekerd met cotoneaster, een heesterachtige plant, wat hem een wollig uiterlijk geeft. Het lijkt ook wel of de berg een beetje scheefgezakt is, als een ingestorte plumpudding, en minder spits is dan voorheen.

Ook de cirkel zelf ligt er niet zo haarscherp meer bij als op oude foto’s. De paaltjes die moeten voorkomen dat het zand het water in glijdt, staan schots en scheef. En de oever lijkt nu meer te glooien dan in 1971. Daardoor is de cirkel, vanaf de berg gezien, niet meer perfect rond. Toen begin jaren tachtig het waterniveau in de afgraving plots zo snel steeg dat het kunstwerk onder water kwam te staan, werd besloten het toch maar op te hogen. De zwerfkei ligt daardoor nu half verzonken in het zand.

Het roept vragen op hoe je een kunstwerk als dit onderhoudt als de kunstenaar er niet meer is om advies te geven. Mag je het ontwerp dan aanpassen? Volgens Gerard de Boer is destijds in overleg met Smithson besloten om te zorgen voor beschoeiing. „Het zand waaide erg snel weg”, aldus De Boer. „Smithson wilde dat we het verval of, zoals hij het noemde, het proces van entropie, zoveel mogelijk zouden vertragen.”

Duidelijk is dat Smithson het werk niet direct wilde laten vergaan, zegt ook Roel Arkesteijn. „Hij heeft nog in hetzelfde jaar, 1971, oplossingen aangedragen voor het behoud van het werk, zoals het beplanten van de berg en het slaan van typisch Hollandse paaltjes in de randen van de heuvel en cirkel.”

En, ook belangrijk: de mening van weduwe Nancy Holt. Zij zag het werk begin dit jaar voor het eerst in veertig jaar weer terug. Ze was tamelijk mild gestemd over hoe het erbij lag, weet Arkesteijn. „Ze vond het wel charmant dat het kunstwerk zo begroeid was. Het was volgens haar in lijn met Smithsons ideeën.”

Theo Tegelaers, die samen met Nancy Holt de film over Broken Circle heeft afgemaakt, had de afgelopen maanden soms het gevoel dat Smithson over zijn schouder meekeek. De kunstenaar liet duidelijke regieaanwijzingen na en maakte vrij gedetailleerde storyboards waarop te zien is welke camerastandpunten hij voor ogen had. Ook over de gesproken tekst was hij heel duidelijk: die moest in het Engels, maar met een Nederlands accent.

Achteraf bleken niet alle ideeën even uitvoerbaar. De achtvormige vliegtuigloopings die hij op een tekening zette, heeft Tegelaers niet nagevolgd. „Dat wilde Nancy absoluut niet hebben. Maar dat kan ook te maken hebben met de manier waarop Smithson gestorven is.” In plaats daarvan werd een helikopter gehuurd voor de filmopnames.

Tegelaers: „Conceptueel probeer je zo dicht mogelijk bij de kunstenaar te blijven, maar er is ruimte voor eigen inbreng. We hebben niet de pretentie dat we zijn film hebben gemaakt, we hebben een film in zijn geest gemaakt. Ik heb geprobeerd in zijn hoofd te kruipen en zijn beslissingen zo goed mogelijk te begrijpen. Doordat Smithson zo vroeg gestorven is, is zijn werk geen afgerond oeuvre. Het blijft open voor interpretaties. Dat maakt het ook makkelijker om erop voort te borduren.”

Gerard de Boer is intussen van plan om het kunstwerk weer zoveel mogelijk terug te brengen als in 1971. Zo wil hij de steile zandwand reconstrueren die op oude foto’s vlak achter het kunstwerk in het water ligt. Ook droomt hij van een echt bezoekerscentrum. Zodat hij kan blijven vertellen over die gekke Amerikaan die zijn leven zo heeft bepaald.

Broken Circle/ Spiral Hill is op werkdagen te bezoeken van 8-16u. Melden op kantoor van Firma De Boer, Emmerhoutstraat 150, Emmen. Inl: brokencircle.nl of 0591-623037 Tentoonstellingen ‘Broken Circle/ Spiral Hill Revisited’ en ‘The Ultraperific’. 17 sept t/m 27 nov, Centrum Beeldende Kunst, Emmen. Deze periode is Broken Circle ook in het weekeinde geopend van 13-16u. De film ‘Breaking Ground: Broken Circle/ Spiral Hill’ wordt vertoond in het CBK Emmen en is 22 sept te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam, met inleiding van Nancy Holt. Inl: landartcontemporary.nl