Dwaaltocht door klein Sparta

Vijf jaar na zijn dood wordt landgoed Little Sparta van kunstenaar Ian Hamilton Finlay nog altijd gekoesterd. In veertig jaar tijd maakte hij van zijn tuin een kunstwerk.

'The Present Order Is The Disorder Of The Future', sculptuur van Ian Hamilton Finlay. Foto Sandra Smallenburg

Bij de ingang van Little Sparta, het landgoed dat het levenswerk is van de Schotse kunstenaar Ian Hamilton Finlay (1925-2006), staat een opmerkelijk monument. Ingemetseld in een bakstenen muurtje is een bronzen plaquette met daarop een machinegeweer. De loop wijst agressief in de richting van de verharde weg, beneden aan de heuvel. Eronder staat een datum, 4 februari 1983, de dag dat de kunstenaar zijn First Battle of Little Sparta uitvocht.

Het is haast niet voor te stellen dat hier, in de lieflijke Pentland Hills even ten zuidwesten van Edinburgh, een mythische veldslag heeft plaatsgevonden. De strijd ging destijds tussen Finlay en de plaatselijke autoriteiten, die zijn kunstwerken in beslag wilden nemen omdat Finlay zijn belastingen niet had betaald. Volgens het regiobestuur had de kunstenaar van zijn boerderij een commerciële kunstgalerie gemaakt en moest hij daarvoor belasting afdragen. Finlay ontkende, en verdedigde zijn terrein die dag succesvol met een leger van sympathisanten, een zelfgemaakte tank en rookbommen.

Finlay is nu vijf jaar dood, maar zijn landgoed wordt sinds die tijd liefdevol onderhouden door een stichting, The Little Sparta Trust, en is in de zomermaanden opengesteld voor het publiek. Op het terrein herinneren diverse sculpturen nog aan de strijdlust van de kunstenaar. Zo staat op een grafsteen, onder een gebeitelde doodskop, het opschrift ‘Achtung Minen’. En op ooghoogte steekt een pijl uit een boom.

Afgezien van die oorlogssymboliek is Little Sparta een oase van rust – een weelderige tuin van twee hectaren groot die omgeven wordt door weides vol schapen en koeien. Finlay kocht de landerijen in 1966 en werkte veertig jaar lang dag in dag uit aan de verfraaiing ervan. Hij creëerde meren, beken en watervallen, bouwde tempeltjes, bruggen en eilanden, maaide paadjes in het hoge gras en strooide in totaal 275 sculpturen uit over de meest pittoreske plekken. In die veertig jaar verliet hij zijn domein alleen in noodgevallen.

Door de krant Scotland on Sunday is Little Sparta inmiddels uitgeroepen tot Schotlands belangrijkste kunstwerk. Het publiek mag er op eigen houtje rondzwerven, een uitgestippelde route is er niet. „Finlay zag zijn tuin als een plek voor contemplatie”, vertelt de beheerder. „En dwalen is de beste manier om die toestand te bereiken.”

Als dichter, filosoof en kunstenaar was Finlay autodidact. Hij zat net een jaar op de Glasgow School of Art toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak en hij moest dienen in het leger. Desondanks bevatten zijn beelden talloze complexe verwijzingen naar de klassieke oudheid, naar achttiende-eeuwse filosofen, naar de Franse Revolutie en de Tweede Wereldoorlog. Een rondwandeling door Little Sparta is als bladeren door een dichtbundel. De bruggen, de tuintegels, de hekken, ze zijn allemaal voorzien van cryptische teksten en woordspelingen.

Het meest indrukwekkend is een veld van rotsblokken dat te midden van de paars bloeiende hei tegen een heuvel ligt. ‘THE PRESENT ORDER IS THE DISORDER OF THE FUTURE’, staat er in kapitalen in gebeiteld, ieder woord op een eigen steen. Het is alsof het kunstwerk er al eeuwen ligt, en het zojuist door een archeoloog is opgegraven. Het is een sculptuur die ook gemaakt lijkt om zijn schepper te overleven. Onverplaatsbaar zal het, zoals alles in Finlay’s tuin, de komende decennia herinneren aan de markante persoon die hier ooit leefde.