'Dit is geen overwinning van de NAVO'

Nu het bewind van Gaddafi is gevallen zit de militaire missie van de NAVO er bijna op. Het succes van de operatie kan niet verhullen dat de alliantie nog steeds grote problemen heeft, zegt ex-NAVO-ambassadeur Kurt Volker.

De Franse president Sarkozy en minister Longuet van Defensie (derde van links) bij hun bezoek, 12 augustus, aan het vliegdekschip Charles de Gaulle dat terugkeerde van de actie tegen Libië. Foto AFP France's president Nicolas Sarkozy (C) surrounded by French army officials and Defence minister Gerard Longuet (3rdL) arrives on the deck of the aircraft carrier Charles de Gaulle, on August 12, 2011 in the harbour of the French southeastern port of Toulon. The vessel, France's only aircraft carrier and Europe's biggest warship has returned home for maintenance from the NATO-led mission over Libya. AFP PHOTO / POOL/ BERTRAND LANGLOIS AFP

Voor de NAVO zichzelf gaat feliciteren met de val van de Libische leider Moammar Gaddafi, wil Kurt Volker een waarschuwing laten horen. De voormalige Amerikaanse ambassadeur bij het bondgenootschap is blij dat na 42 jaar eindelijk met het regime van Gaddafi is afgerekend. Maar, zegt hij: „Dit is geen overwinning van de NAVO.”

Gaddafi zou nooit verdreven zijn zonder de militaire hulp van NAVO, erkent Volker in een telefonisch interview. „Maar daarmee is het voor de NAVO nog geen succesverhaal. Laten we onszelf niet voor de gek houden. De problemen die het bondgenootschap voor de oorlog in Libië had, bestaan nog steeds. Ze zijn zelfs sterker aan het licht gekomen.”

Volker is een ervaren diplomaat, die Washington van juli 2008 tot mei 2009 op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel vertegenwoordigde. Hij is overtuigd van het belang van het bondgenootschap, maar teleurgesteld over de manier waarop het de afgelopen vijf maanden de oorlog in Libië heeft gevoerd.

„Ik begrijp dat de stemming in Brussel nu opgetogen is. Maar niet de alliantie van 28 lidstaten heeft de doorslag gegeven en voorkomen dat Gaddafi de opstand kon neerslaan. Deze uitkomst is te danken aan de militaire kracht van een handjevol lidstaten, geholpen door Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten.”

Er was een ‘coalitie van bereidwilligen’ binnen de NAVO, met partners van buiten – waarom kan dat geen model zijn voor de toekomst?

„Zo ondergraaf je het beginsel van solidariteit, en dat is het fundament van de NAVO. Veel lidstaten wilden niet meedoen aan de bombardementen [zoals Nederland, red.], of weigerden zelfs helemaal om een bijdrage te leveren [zoals Duitsland]. Terwijl sommige van je bondgenoten vechten, kun je de oorlog kennelijk ook gewoon uitzitten.”

Maar is het voor een relatief kleine oorlog als in Libië echt nodig dat alle 28 lidstaten meedoen?

„Ja, want als iedereen op de een of andere manier meedoet laat je zien dat je een echt bondgenootschap bent. In Afghanistan is dat, ondanks alle andere problemen, wél gelukt.”

De Amerikanen hadden in deze oorlog niet de leiding. Is het niet positief dat blijkbaar ook Europese landen het voortouw kunnen nemen?

„Ik waardeer het dat de Fransen en de Britten een leidende rol speelden. Maar ik zie niet in waarom het goed was dat de Verenigde Staten na de eerste paar dagen een bescheidener rol gingen spelen en de leiding ‘overdroegen aan de NAVO’, zoals men in Washington zei. Alsof Amerika niet sinds jaar en dag de leider van de NAVO is! Zo zend je een verwarrende boodschap.

„Ik begrijp wel dat dit om redenen van de binnenlandse politiek is gedaan. Maar door achterover te leunen en niet volop mee te doen heeft de Amerikaanse regering de oorlog langer laten duren.

„Dit kan ook de neiging bij Europese landen versterken om zich bij militaire operaties terughoudend op te stellen en voorbehouden te maken bij de inzet van hun militairen of bepaald materieel. Want als zelfs de Amerikanen dat doen... Blijkbaar is het acceptabel om voorbehouden te maken. Maar zo krijg je nooit een eerlijke verdeling van de lasten binnen het bondgenootschap.”

De Europese landen stuitten in deze oorlog al pijnlijk snel op de grenzen van hun militaire capaciteiten. Zal dat ze nu aanmoedigen om meer in defensie te gaan investeren?

„Dat zou je hopen, maar ik zie het niet gebeuren. Inderdaad bleek al snel dat de Europeanen zonder Amerikaanse hulp niet ver waren gekomen. Maar iedereen is nu aan het bezuinigen. Ik denk dat de Europese landen zich voortaan meer zullen richten op veiligheid in de eigen regio en minder ambities daarbuiten aan de dag zullen leggen.”

Heeft de NAVO haar VN-mandaat om burgers te beschermen niet te ruim opgevat? Dit was toch ‘regime change’?

„Het was goed dat er een VN-resolutie was. Maar ik betreur juist de onwil van de NAVO om er een agressievere uitleg aan te geven.

„De VN-Veiligheidsraad zei dat ‘alle noodzakelijke maatregelen’ genomen mochten worden om de Libische bevolking te beschermen. Van het begin was duidelijk dat het voor die bescherming noodzakelijk was om Gaddafi uit de macht te verdrijven. Dát had expliciet de missie van de NAVO moeten zijn, maar een aantal lidstaten wilde daar niet mee instemmen.

„Daarom heeft het allemaal zo lang geduurd. Er kwam pas schot in de zaak toen er gezorgd werd voor training en bewapening van de rebellen, en toen de acties van de NAVO en de opstandelingen ter plaatse gecoördineerd werden door elitetroepen van NAVO-landen, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten.”

Een agressievere aanpak van de NAVO had bij de lidstaten én in de Arabische wereld tot veel verzet kunnen leiden. Je kan ook zeggen: op een bescheiden manier heeft de NAVO toch haar doel bereikt.

„Maar deze aanpak heeft ook een prijs. Behalve dat hiermee zoals gezegd de onderlinge solidariteit is ondermijnd, heeft het voortslepen van de oorlog ook meer Libische burgers het leven gekost dan nodig was. En voor de Syrische president Assad moet het bemoedigend zijn geweest om te zien dat Gaddafi het nog zo lang wist uit te houden. Voor de reputatie en de positie van de NAVO als het belangrijkste militaire bondgenootschap van de wereld is dit niet goed.”

Kort voor zijn aftreden waarschuwde de Amerikaanse minister van Defensie Gates de Europeanen dat de steun voor de NAVO in de VS afneemt. Klopt dat?

„Die steun kalft inderdaad af. Men is oorlogsmoe. Voorgaande regeringen zetten zich actief in als het er op aan kwam om steun te verwerven voor oorlogen waaraan ze deelnamen. Dat gebeurde nu niet. Deze regering wilde liever niet over de oorlog in Libië praten, omdat het land op dit moment andere zorgen aan zijn hoofd heeft, vooral economische zorgen. Maar zo breng je het belang van de NAVO ook niet onder de aandacht.”

Had de regering-Obama goedkeuring van het Congres moeten vragen voor de oorlog?

„Als ze dat meteen had gedaan, had ze er makkelijk steun voor gekregen. Maar de regering dacht dat het niet nodig zou zijn. Men verwachtte dat het allemaal veel sneller zou gaan, en wilde hoe dan ook geen gevechtsrol spelen. Maar met de oorspronkelijke missie bleek het doel niet bereikt te worden. En er was meer tijd nodig.”

Gelooft u dat de NAVO voor de lidstaten nog steeds onontbeerlijk is?

„Ja, we hebben een succesvolle NAVO nog steeds hard nodig. Net als in de beginjaren van de NAVO, in 1949 en 1950, is onze toekomst in het geding. In onze samenlevingen in Noord-Amerika en Europa geloven wij in democratie, vrije markt, de rechtsstaat. Wij geloven dat deze vorm het beste is voor onze burgers.

„Maar er zijn ook alternatieve, concurrerende ideeën. Je hebt het autoritaire kapitalisme, zoals in China. Je hebt derderangs dictaturen, zoals Libië onder Gaddafi. De NAVO heben we nodig om op de bres te staan voor onze gemeenschappelijke waarden.”