Hier is uw lot

Arnon Grunberg stelde gisteren in de Volkskrant voor om de democratie te vervangen door een loterij. Ik ben niet snel overtuigd van de mening van anderen, maar hiervan wist ik meteen: geniaal!

Grunberg had over het werk van Ariely en Kahneman gelezen, die uitvoerig hebben aangetoond dat mensen irrationele keuzes maken, en al helemaal als het gaat om geld, politiek of economie. Ik zou daar nog Drew Westen aan toe willen voegen, die in The political brain laat zien hoe emoties bij stemgedrag doorgaans de doorslag geven, met als gevolg dat kiezers aantoonbaar tegen hun eigen belang in stemmen.

Ik ben zelf al jaren overtuigd tegenstander van democratie, maar de vraag die mij altijd wordt tegengeworpen is: wat dan? Een technocratie, waarin experts de beslissingen voor ons nemen? Ook die experts zullen lijden aan vertroebeling van het verstand door emotie, en bovendien vatbaar zijn voor machtswellust en andere bijverschijnselen.

De loterij is beter. Economie en sociologie zijn wetenschapsgebieden gebleken met een verwaarloosbare voorspellende waarde. De maatschappij is te ingewikkeld geworden om te beredeneren wat het gevolg is van beleid A of B. Dus wat maakt het uit wat er wordt besloten? Ieder jaar een tombola met Prinsjesdag: pech, een miljard minder voor de gezondheidszorg; maar kijk, 500 miljoen meer voor de ambtenaren. Ach, volgend jaar kan het weer anders zijn, dus geen zorgen. Of jaloezie. Voor het onderwijs, waar sinds mensenheugenis alleen maar wordt bezuinigd, zou het een zegen zijn.

Het aardige is bovendien dat niemand het zal doorhebben. Echte willekeur zien we snel aan voor iets systematisch, en andersom. Ik gaf studenten eens een opdrachtje: gooi veertig keer een munt op, en noteer de uitkomsten. Natuurlijk was er een aantal te lui en verzon zelf wel even een reeksje. Ik kon ze er zo uitvissen. Want een echte reeks van veertig muntworpen bevat bijna altijd vijf keer achter elkaar dezelfde worp. Een bedachte lijst niet.

Zullen we ons verzoenen met ons lot? Ik denk het wel. In een experimentje van Petter Johansson kregen mensen de keuze uit twee gezichten. Stiekem werd daarna het gekozen gezicht verwisseld. Dat belette de proefpersonen niet om alsnog uitvoerig te motiveren waarom ‘zij’ dat gezicht verkozen hadden. Een man vertelde bijvoorbeeld ‘nou eenmaal van blonde vrouwen te houden’, terwijl hij daarvoor eigenlijk een donkere vrouw had uitgekozen.

Als we niet doorhebben dat we door een loterij worden geregeerd, zal niemand protesteren. Wie weet is het al zo. Ik zie het verschil in ieder geval niet.

Victor Lamme