Canberra probeert immigranten via 'Maleisische oplossing' te weren

Als de Australische Hoge Raad morgen akkoord gaat, kan Canberra ‘bootmensen’ ruilen tegen vluchtelingen uit Maleisië. „Schokkend”, vinden tegenstanders.

Toen Mohsen Zand (41) in 1999 landde in Perth, dacht hij dat hij in Groot-Brittannië aankwam. De medewerker van Justitie in Iran moest zijn land halsoverkop ontvluchten, nadat de autoriteiten hadden ontdekt dat hij een brief aan de krant had geschreven over politieke moorden door het regime.

Zijn moeder was in tranen toen hun huis werd doorzocht, zijn broer werd ondervraagd, vertelt hij in een winkelcentrum in Sydney. Zand vluchtte zo snel mogelijk naar Turkije. Een mensensmokkelaar zette hem op het vliegtuig naar Australië. „Mensen die vluchten, gaan niet rustig op internet kijken waar ze heen moeten”, zegt Zand. „Ik wist helemaal niet hoe het werkt. Ik wist niet dat ik moest zeggen: hallo, ik ben een vluchteling. Van vluchtelingenorganisatie UNHCR had ik nog nooit gehoord.”

Hij wil maar zeggen: de nieuwste strategie van de Australische regering om asielzoekers af te schrikken, zal in veel gevallen niet werken. Morgen hoopt de Australische regering op een positieve uitspraak van de Hoge Raad om een groep bootvluchtelingen, die eerder deze maand zijn onderschept in Australische wateren, op het vliegtuig naar Maleisië te zetten. De autoriteiten willen de operatie filmen en in acht talen op YouTube zetten. In de hoop dat de boodschap overkomt: kom hier niet heen, want je eindigt toch in Maleisië.

Het zou de eerste keer zijn dat een nieuwe overeenkomst tussen Maleisië en Australië in praktijk wordt gebracht. Daarbij stuurt Australië de eerstvolgende 800 asielzoekers naar Maleisië, waar ze achteraan sluiten in een rij van 96.000 migranten die daar al wachten op een nieuw bestaan in een ander land. In ruil daarvoor ontvangt Australië 4.000 door UNHCR gewaarmerkte bonafide vluchtelingen. Volgens premier Julia Gillard zal dit beleid „het zakelijk model van mensensmokkelaars omver werpen”.

Een eerdere poging van de Australische regering om bootvluchtelingen te ruilen met Maleisië strandde toen een vluchtelingenadvocaat de deportatie aanvocht. Morgen beslist de Hoge Raad of de vluchtelingenruil mag volgens de wet. Als het niet doorgaat, betekent dat een nieuwe afgang voor premier Julia Gillard (Labor). Vorig jaar presenteerde zij in verkiezingstijd een plan om bootvluchtelingen naar Oost-Timor te sturen, maar al snel bleek dat het straatarme land niet op de vluchtelingen zat te wachten.

De vluchtelingenruil met Maleisië krijgt veel kritiek onder mensenrechtenactivisten. „Wij verafschuwen de Maleisische Oplossing”, zegt Ian Rintoul van de Vluchtelingen Actie Coalitie. „Het toont een complete miskenning van de rechten van vluchtelingen.” Maleisië heeft nooit de Vluchtelingenconventie ondertekend, waardoor asielzoekers er geen formele rechten en bescherming hebben en geen uitzicht hebben op permanent verblijf. Volgens Rintoul kan het wel vijf tot tien jaar duren voordat vluchtelingen vanuit Maleisië naar hun definitieve bestemming kunnen.

Asielzoekers zijn al jaren een gevoelig thema in Australië. Het ‘stoppen van de boten’ was een van de grootste thema’s bij de verkiezingen van vorig jaar. „Het probleem zijn niet zozeer de vluchtelingen op zich, het zijn de bootmensen waar men hysterisch over is”, zegt Rintoul. Volgens hem komt het door de Australische geschiedenis als ‘wit’ land in een Aziatische omgeving, waardoor er altijd angst is geweest voor „de gele horden uit het Noorden”.

Zand bracht zijn eerste vier jaar in Australië door in de vreemdelingengevangenis, de moeilijkste periode uit zijn leven. De politie sloeg protesten in de vreemdelingengevangenis neer met traangas en geweld. Hij was constant onzeker over zijn toekomst.

Nu vertelt hij Australiërs vaak niet over zijn achtergrond, uit angst voor negatieve reacties. „Mensen hebben de verkeerde ideeën over vluchtelingen”, zegt hij. „Ze denken altijd dat ik thuis niets te eten had. Terwijl ik hoogopgeleid ben en uit een rijke familie kom.” Ondanks de vele media-aandacht voor vluchtelingen dacht een meerderheid van de Australiërs in 2009 dat 80 procent van de asielzoekers per boot kwam, bleek uit een enquête van mensenrechtenorganisatie Amnesty International. In werkelijkheid was het nog geen 4 procent.

Maar Zand maakt zich niet zozeer kwaad over gewone Australiërs, van wie hij een hoop goede heeft leren kennen. Hij geeft de schuld van het anti-asielzoekerssentiment aan de regering en media. Terecht, volgens verschillende onderzoeken. Zij schilderen de ‘bootmensen’ af als een last en een dreiging. Ook de huidige Labor-regering, die volgens Rintoul bijna net zulk streng asielzoekersbeleid heeft als de conservatievere Liberalen hiervoor.

Bovendien heeft de negativiteit rond asielzoekers ook consequenties voor andere immigranten. De meeste bootmensen komen uit islamitische landen als Afghanistan of Pakistan. „De regering creëert de indruk dat moslims criminelen zijn, ze worden geassocieerd met mensensmokkelaars”, zegt Rintoul. De vluchtelingenruil vindt schokkend. „Het gaat hier om mensen, niet om vee. Ze zijn niet voor de import en export.”

    • Elske Schouten