Symbool van het andere Rusland

In het Chimkibos bij Moskou strijden Russische Robin Hoods tegen het kwaad van Poetin en Medvedev. Maar meedoen aan de verkiezingen mogen ze niet.

Een breed modderpad door een oud eikenbos voert naar een open veld. Op het gras, vlakbij een kampeerplaats aan een meertje, staan in het struweel tientallen auto’s geparkeerd – BMW’s, Chevrolets, Audi’s, Jeeps – duurdere middenklassers.

Een man in pak komt uit het bos gelopen. Het is Sergej Mironov, jarenlang trouw aanhanger van Vladimir Poetin. Sinds hij in mei is afgezet als senaatsvoorzitter, manifesteert hij zich als oppositiepoliticus die regeringspartij Verenigd Rusland aanvalt waar hij maar kan. In die rol bezoekt hij zomerkamp Antiseliger, dat vier dagen lang in het bos van Chimki wordt gehouden. Het is de tegenhanger van de jaarlijkse massabijeenkomst aan het meer van Seliger, waar pro-Kremlin Nasji-jongeren de politiek van premier Vladimir Poetin en president Dmitri Medvedev bewieroken.

In Antiseliger zijn er workshops over democratie, het hoeden van vrije media, corruptiebestrijding. Hier is het andere Rusland aan het woord. Het Rusland van een op het democratische Westen georiënteerde academisch gevormde middenklasse van intellectuelen en kleine ondernemers. Ze willen af van Poetins verrotte autoritaire systeem, waar Mironov jarenlang deel van heeft uitgemaakt.

De ex-senaatsvoorzitter trekt zijn jasje uit. Hij geeft het aan zijn secretaris, die het als een wandelende kapstok ophoudt. Dan wurmt hij zich in een Antiseliger T-shirt. De deelnemers staren hem verbaasd aan. „Hij is meneer niemand”, zegt de bejaarde activist Semjon Zon-Zam, bestuurslid van schaker Garry Kasparovs oppositiebeweging Solidarnost. „We weten precies waarom hij dit doet. Aandacht, aandacht, aandacht...”

Mironov wordt begeleid door de 35-jarige Jevgenia Tsjirikova. Zij leidt het verzet tegen de aanleg van een snelweg door het historische Chimkibos. Ze is klein, blond en fel en kritiseert in scherpe bewoordingen de autoriteiten. Bang is ze voor niemand. Dat was ze ook niet toen de autoriteiten dreigden haar kinderen in een weeshuis te stoppen, omdat een actievoerder geen goede moeder zou kunnen zijn. „De bureaucraten hebben een oppositieleider van me gemaakt”, zegt ze. „Ik ben op mijn dertigste een burger geworden die voor zijn rechten opkomt.”

De faam van Tsjirikova heeft zich sinds het escaleren van het protest tegen het kappen van het bos, vorig jaar zomer, over heel Rusland uitgebreid. Ze is inmiddels zo populair dat sommigen haar als een potentiële presidentskandidaat zien, ook omdat ze anders dan oppositieleiders als Michail Kasjanov en Boris Nemtsov niet besmet is door de chaotische jaren negentig van de vorige eeuw. Op haar woorden volgen concrete daden.

Het Chimkibos is daardoor uitgegroeid tot een symbool van het andere Rusland. Van de duizend hectare bos moeten er honderdtwintig worden gekapt voor de aanleg van een acht kilometer lange nieuwe snelweg van Moskou naar Sint-Petersburg, die de huidige, vol gaten en kuilen zittende tweebaans asfaltstrook tussen de twee grootste steden van Rusland zal vervangen. Maar om die honderdtwintig hectare bos, waarvan inmiddels 90 procent is gekapt, draait het niet, zeggen de activisten. Wel om het feit dat de weg het ecosysteem van de hele streek bedreigt en een historisch natuurgebied aan de rand van Moskou verwoest.

Halfdood geslagen

Al sinds 2004 wordt actie gevoerd in het bos. De inwoners van Chimki begonnen, onder leiding van Tsjirikova, later sloten milieuactivisten uit het hele land zich aan. Ze werden geïntimideerd, gearresteerd en soms halfdood geslagen. Nadat bijvoorbeeld Michail Bekjetov, de hoofdredacteur van de Chimki Pravda, in 2008 over corruptie bij de lokale autoriteiten had geschreven, die fors aan de weg zouden verdienen, werd hij zo zwaar mishandeld dat hij een been, een paar vingers en zijn spraakvermogen verloor.

De activisten lieten zich niet afschrikken. Ook niet toen knokploegen van de wegenbouwers ’s nachts hun tentenkamp overvielen en tien van hen die daar op dat moment sliepen, in elkaar mepten. Toen tweeduizend demonstranten naar Moskou trokken om een protestoptreden bij te wonen van de populaire rockzanger en Kremlin-criticus Joeri Sjevtsjoek, schrok president Medvedev zó dat hij de aanleg een paar maanden stillegde om naar alternatieve routes te laten zoeken.

En die alternatieven waren er: zoals het traject langs de spoorlijn naar Sint-Petersburg, of verbreding van de oude weg, of over een stuk grond dat van Irina Batoerina was, de vrouw van de toenmalige burgemeester van Moskou, Loezjkov. Maar de eerste variant werd te gevaarlijk bevonden, zo pal naast het spoor. Verbreding van de oude weg was niet mogelijk, omdat de gemeente de grond aan weerszijden voor veel geld had verkocht. En op het terrein van Batoerina stonden een golfclub en een Formule I-circuit gepland. Toen het protest was geluwd, gaf Medvedev in december opnieuw het groene licht, onder het mom dat de wegenbouw al te ver gevorderd was om terug te draaien.

Steekpenningen

Het Chimkibos is inmiddels een soort Sherwood Forest, waar Russische Robin Hoods tegen het kwaad strijden. Want alles waar het aan schort in Rusland komt bij de bouw van de nieuwe weg samen: corrupte autoriteiten die de bouwkosten vele malen hoger maken dan ze in werkelijkheid zouden moeten zijn, (westerse) bedrijven die steekpenningen betalen om de zeer lucratieve opdracht van 5,6 miljard euro binnen te slepen, en hoge politici die hun eigen zakken spekken via allerlei handige constructies en tussenpersonen.

Antiseliger trekt met drieduizend bezoekers meer deelnemers dan welke demonstratie in het hart van Moskou ook. Daar tonen hoogstens een paar honderd mensen hun gezicht, merendeels ouderen die niets te verliezen hebben. Want wie demonstreert in Rusland loopt nog altijd het risico dat-ie wordt ontslagen of van de universiteit verwijderd. „Ik voel me met u verenigd”, slijmt Sergej Mironov in het zomerkamp, terwijl hij zijn omstanders fotografeert. „Toen Tsjirikova vijf jaar geleden met haar actie begon, zei ik al: dit is de samenleving die we moeten hebben, een samenleving die voor de rechten van haar burgers opkomt en in debat gaat met het gezag.”

Tsjirikova vraagt: „Hoe moet een Russische burger dan voor zijn rechten opkomen en voor rechtvaardigheid strijden?”

„Het is erg moeilijk om tegen de staatsmachine te vechten”, antwoordt Mironov. „Corrupte bureaucraten zijn bang voor openheid van bestuur, die hun wandaden blootlegt. Maar rechtvaardigheid bestaat alleen bij optimale glasnost en absolute mediavrijheid.”

„Is er een oplossing denkbaar voor die corruptie?” wil de twintiger Danil Bjelov weten.

„Een goed salaris voor die ambtenaren, met een goed pensioen en een goed sociaal pakket”, antwoordt Mironov. „Dan heb je geen steekpenningen nodig. En als ambtenaren een eigen vliegtuig, een jacht, dure auto’s, een villa hebben, dan moet worden uitgezocht hoe ze daaraan gekomen zijn. Zo nodig wordt dat bezit dan geconfisqueerd.”

Oud-judoleraar

Sinds 4 mei is er in het Chimkibos een nieuw ecokamp ingericht. Een kleine groep actievoerders houdt er sindsdien permanent de wacht. Op het kaalgeslagen bosterrein proberen de activisten een graafmachine te verhinderen zijn werk te doen. Tsjirikova klimt op de machine, richt zich tot de bestuurder en beveelt: „Laat uw vergunning zien.”

De bestuurder zet zijn motor af en begint zenuwachtig te bellen met zijn bazen. „Het is ons burgerrecht om naar zijn vergunning te vragen”, zegt Tsjirikova. „Wat hier gebeurt, is onwettig. Voor elk deel van het traject heeft de bouwmaatschappij een nieuwe vergunning nodig.”

De politie is er inmiddels bij geroepen, maar die weigert de bestuurder van de graafmachine om zijn vergunning te vragen. „U kunt proces verbaal laten optekenen, maar dat doen we in het kamp”, zegt de politiebaas tegen de activisten. Een omstander roept: „Met alle procesverbalen die we hebben laten opmaken, is nog nooit iets gedaan.”

In het kamp doen medewerkers van organisaties als Ekoborona en CEE Bankwatch Network verslag van hun onderzoek naar de eigenaren van de Noord West Concessie Compagnie (NWCC), de concessiehouder voor het project. De NWCC blijkt een complex web van offshore bedrijven, waarbij behalve de prestigieuze Franse wegenbouwer Vinci ook Poetins, in opvallend korte tijd miljardair geworden, vriend en oud-judoleraar Arkadi Rotenberg is betrokken. Met de complexiteit van de NWCC zouden eigenaren hun ware identiteit proberen te verhullen. Ook laten de anticorruptiespecialisten zien hoe via nepotisme, fraude en corruptie de prijzen van de wegen overal in Rusland enorm worden opgedreven.

„Via Twitter kwam ik over Antiseliger te weten”, zegt de 21-jarige politicologe Maria Karaoelova. Ze is afgestudeerd op corruptie. „Dit is een gelegenheid om in het openbaar over Ruslands problemen te kunnen praten. In de officiële politiek bestaat zo’n gelegenheid niet.” Ook Jelena Panfilova van anti-corruptiewaakhond Transparency International roemt het eerste Antiseliger-kamp. „Het belangrijkste is dat het allemaal normaal is wat hier gebeurt. Mensen spreken in het openbaar over de problemen van hun land, over democratie, kunst, politiek. In het dagelijkse leven kan dat niet. Mensen zijn bang. Al tien jaar horen ze dat het verboden is om de politiek te kritiseren.”

Kapmachines

Twee dagen na afloop van het kamp worden de deelnemers weer met de harde werkelijkheid in hun land geconfronteerd als het ministerie van Justitie de onlangs opgerichte partij van de verzamelde liberale oppositieleiders, de Partij van Volksvrijheid (Parnas), niet toelaat tot de parlementsverkiezingen van december. Er zouden ‘dode zielen’ op de ledenlijst staan en het handvest zou niet kloppen, hoewel de partij dat van de geregistreerde Communistische Partij heeft gekopieerd.

Bij een protestbijeenkomst van de oprichters van Parnas – Boris Nemtsov, Michail Kasjanov, Vladimir Ryzjkov en Vladimir Milov – in het centrum van Moskou komen de zaterdag na afkondiging van het verbod zo’n duizend mensen opdagen. Zoals altijd zijn ze merendeels van middelbare leeftijd. „Het regime is bang voor ons, daarom laten ze ons niet meedoen aan de verkiezingen”, zegt Nemtsov, die eveneens op Antiseliger rondliep. Maar ook hem is duidelijk dat er nog heel wat in Rusland moet veranderen, wil dat regime op de vlucht slaan.

Een paar weken later raakt Jevgenia Tsjirikova in het Chimki-bos gewond aan haar hoofd als zij met een aantal jonge en bejaarde medeactivisten het gevecht aangaat met bewakers van de kapmachines. Nemtsov is dan al weer meerdere malen door de politie gearresteerd en vastgehouden, omdat hij ‘politieke agitatie’ bedreef op plekken waar dat niet was toegestaan. Tegen de op Antiseliger bloggende corruptiebestrijder Aleksej Navalny loopt een proces, omdat hij Verenigd Rusland ervan heeft beschuldigd een partij van dieven en boeven te zijn.

Ruim drie maanden voor de parlementsverkiezingen hangt Rusland vol met verkiezingsaffiches van het Volksfront van datzelfde Verenigd Rusland. Andere partijen lijken niet te bestaan. Van de nieuwe, door het Kremlin opgerichte ‘oppositiepartij’ Rechtse Zaak, geleid door oligarch Prochorov, worden de verkiezingsaffiches overal in het land door vandalen vernield.

Voor de Tsjirikova’s, Nemtsovs en Navalny’s is nu al duidelijk wie er in december met een grote meerderheid van stemmen gaat winnen. Zeker nu Poetin heeft aangekondigd dat internationale verkiezingswaarnemers niet nodig zijn en voetbalsupporters de stembusuitslagen zullen controleren. Samen met komiek Viktor Sjenderovitsj en de satirische schrijver Dmitri Bykov hebben ze een nieuwe beweging tegen Verenigd Rusland opgericht. De beweging heet Nach, Nach – Stem tegen allen, wat vrij vertaald betekent: ‘Loop naar de hel’.

    • Michel Krielaars