Naakten tekenen als aanzet tot kunstdiscussie

Met kunstcursussen probeert de Appel antwoord te krijgen op de vraag waar het verschil ligt tussen de expert en de leek. Of: waar houdt Bob Ross op en waar begint Cobra?

Amsterdam 25-08-2011 Proefles – "Iedereen kan tekenen"; tekenklas met naaktmodel in De Appel in het kader van de tentoonstelling “Iedereen kan alles!? Genie zonder Talent" Foto NRC H'Blad Maurice Boyer

„Hoe zet ik nu het hoofd erop?” vraagt Tanya Spaan. „Simpel, het hoofd is een ei”, zegt kunstenares Yvonne Grootenboer. „En het heeft een hals. Denk erom, geen details. Kijk door je oogharen.”

Een cursus tekenen naar naaktmodel stond gisteravond op het programma van de Appel, een presentatie-instelling voor hedendaagse kunst in Amsterdam. In de zaal die even daarvoor nog expositieruimte was, staan nu zeven schildersezels, een bed, een jonge vrouw en een kacheltje. De Appel, waar de meest vooruitstrevende kunst te zien is, biedt even ruimte aan een van de meest traditionele vormen van tekenen: naar levend model.

‘Iedereen kan tekenen’ is de titel van de lessen, die na de introductie van gisteravond wekelijks worden gegeven voor 25 euro per keer. Er is ook een cursus ‘Iedereen kan schilderen’ en een workshop ‘My kid can do that’, voor ouders met kinderen.

De lessen zijn een knipoog naar de groeiende aandacht in Nederland voor de amateur. Zoals op de Zomerexpo, de expositie in het Haagse Gemeentemuseum waar iedereen zijn werk mocht voorleggen aan een jury. Maar de tekenlessen zijn ook een serieuze zoektocht naar het antwoord op de vraag: wanneer is iets kunst? Een vraag die veel kunstenaars stellen, zoals blijkt op de bijbehorende expositie Iedereen kan alles!?

De expositie, zegt Appel-directeur Ann Demeester, onderzoekt de rekbaarheid van het begrip kunst. Er is het werk How to Become a Non artist van de Noorse Ane Hjort Guttu: videobeelden van haar vierjarige zoon Einar, die in huis allerlei voorwerpen stapelt. Twee glazen eierdopjes, een verfrommelde sok op een pick-up. In het begeleidend commentaar vraagt Guttu zich af: Zijn dit mini-installaties of gewoon kinderbouwsels? Is het kunst of non-kunst?

De tekenlessen van de Appel zijn bedoeld om de bezoeker op een andere manier te laten nadenken over de vraag wat kunst is. Tegelijkertijd hoopt Demeester er meer bezoekers (nu 15.000 per jaar) mee te trekken; de drempel van haar kunstinstelling te verlagen. „Het beeld heerst dat hedendaagse kunst afstandelijk is. Maar wij zijn niet arrogant.”

De zeven cursisten, van marketeer tot pas afgestudeerde, vonden hun weg via internet en mond-tot-mondreclame. Maria Hernandez (33) zag de cursus op Facebook, Neeltje de Vries (26) volgt de Appel via Twitter. „Ik was er wel eens geweest, lang geleden.” Ze is gekomen met haar vriend. „Die kan écht goed tekenen.”

De lessen worden gegeven in de ruimte waar overdag Alan Kanes Life Class: Today’s Nude te zien is. Kane maakte televisielessen modeltekenen, die uitgezonden werden op Channel 4. Hij laat in het midden of je de tv-klas moet zien als parodie op de begin jaren negentig populaire televisieschilder Bob Ross of als oprechte poging kunst toegankelijk te maken. In het lokaal hangt ook werk van de schildersbeweging Cobra, die uit alle macht probeerde naïef en niet geschoold te zijn.

„De expositie gaat ervan uit dat iedereen naar kunst kan kijken maar dat niet iedereen kunst kan maken”, zegt Demeester. „Waar ligt het verschil tussen expert en leek?” Het steekt haar dat wordt gedaan alsof expertise er niet toe doet. „Iemand die twaalf uur per dag met kunst bezig is heeft automatisch meer deskundigheid.” Ze kan er niet omheen, de grens tussen professional en amateur vervaagt. Maar ze vindt dat de balans doorslaat naar de amateur. „Het is oké om amateur te zijn. Velen hebben daar plezier in. Maar als professional moet je ook dingen doen die niet plezierig zijn, zoals nadenken over je werk als systeem.”

Demeester vindt dat kunst altijd een boodschap moet hebben. „Natuurlijk mag kunst mooi zijn, maar het moet ook iets zeggen. Je kunt er niet onder uit dat kunst is geëvolueerd sinds Marcel Duchamp een urinoir in het museum zette.”

Haar strenge opvatting lokt ook kritiek uit. De directeur van het Rijksmuseum, Wim Pijbes, zei eerder dit jaar dat instellingen als de Appel en Witte de With in Rotterdam („de jongens en de meisjes van de hedendaagse kunst”) het contact met het publiek zijn verloren. De Groene Amsterdammer laat deze week beide directeuren aan het woord. Pijbes erkent dat hij de huidige locatie van de Appel nog nooit heeft bezocht, maar houdt vol dat de beeldende kunst er onvoldoende in slaagt haar relevantie uit te leggen. Demeester antwoordt dat het bijna onbegonnen werk is: „Het lijkt alsof de legitimiteit van kunst in het algemeen volledig is platgebombardeerd.” En ze zegt: „In dit debat is hedendaagse kunst continu het pispaaltje.”

Van de elf kunstinstellingen als de Appel zal de helft zijn rijkssubsidie verliezen, besloot het kabinet onlangs. De Appel is de oudste en een van de bekendste. Toch is Demeester niet gerust dat ze de jaarlijkse 500.000 euro behoudt. „Bij de verdeling van subsidies wordt gekeken naar regionale spreiding en in Amsterdam is in verhouding een groot aanbod. We bereiden alle scenario’s voor en zitten in een soort limbo.”

De deelnemers aan de tekenles lijken zich daarvan niet bewust. Ze hebben ieder zo hun eigen reden om terug te willen komen. Tanya Spaan is student aan de Rietveld Academie en mist het tekenen naar model. „Ik wil terug naar de basis – die ik niet heb.” Neeltje de Vries hoopt dat haar vriend, nu nog marketingmanager, doorgaat met tekenen. „Hopelijk wordt hij echt kunstenaar.”

Iedereen kan alles!?, tot 2 okt. Informatie over expositie en cursussen op www.deappel.nl

    • Birgit Donker