Kleur in de sloppen

Twee Nederlanders schilderden in de sloppenwijken van Rio opvallende kunstwerken. Tijdens hun verblijf ontdekten ze kunst en cultuur die voor toeristen, maar ook voor veel bewoners in de wereldstad verborgen blijven. Ze vertellen over hun alternatieve kunstroute. Er moet wel altijd een lokale vriend mee: de route is niet ongevaarlijk.

Favela Painting

Dre Urhahn (37) en Jeroen Koolhaas (34) verbleven de afgelopen zes jaar langdurig in de krottenwijken van Rio de Janeiro om er voor hun project Favela Painting samen met de favelabewoners in het oog springende kunstwerken te schilderen. Hun eerste grote werk maakten ze in het ver van het centrum gelegen Vila Cruzeiro; later streken ze neer in het centralere Santa Marta, tussen Copacabana en het centrum van Rio de Janeiro.

In de favela’s werkten de kunstenaars met lokale bewoners en creëerden ze immense kunstwerken die bedoeld zijn om de grauwe wijken „in een positief daglicht te schilderen”, zoals een compositie van felle kleurrijke stralen die over huizen zijn getrokken, waardoor een deel van Santa Marta eruit ziet als een snoepstad, of een gigantische afbeelding van een rivier vol vissen die dwars door de favela langs een trap naar beneden stroomt.

Het is kunst die bewoners van de sloppenwijken en ook daarbuiten inspireert om eens in een andere buurt of wijk te kijken, vertellen de artiesten. Bovendien willen de twee optimisme bewerkstelligen in sociaal uitgesloten gebieden.

Via Show

De meeste toeristen en bewoners concentreren zich op het uitgaansleven in het welgestelde zuiden van Rio de Janeiro. Daardoor kennen ze de armere zone in het noorden van de stad, Zona Norte, vooral van het legendarische voetbalstadion Maracanã en de beroemde sambascholen. Maar voor veel favelabewoners is de Zona Norte een plek om uit te gaan.

Een belangrijke club is de Via Show, een Heineken Music Hall-achtige discotheek op ongeveer een uur rijden afstand van het centrum van Rio. Het is een rauwe, gevaarlijke en soms gewelddadige plek, vertellen Urhahn en Koolhaas, maar onder begeleiding van lokale vrienden is het er goed genieten van populaire plaatselijke muziek: samba en de muziek die lokaal ‘funk’, maar internationaal baile funk of favela funk (sloppenfunk) wordt genoemd. Ook pagode staat vaak op het programma in Via Show; volkse en verleidelijke meezingmuziek van acts als het populaire Pixote, dat met veel succes langs de favela’s trekt.

Viaduto de Madureira

Madureira is volgens de twee kunstenaars de sloppenwijk waar de moderne zwarte Amerikaanse cultuur het meest manifest is. In de rest van Rio de Janeiro is de Braziliaanse muziek dominant; hier is de bekendere westerse hiphop en r&b ook erg populair. Op feestjes bij de Viaduto de Madureira, onder een snelwegviaduct, wordt op deze muziek in een zeer lokale, specifieke stijl gedanst. Urhahn: „Er heerst een vreemd soort broederschap; zeker wanneer je hiphopfeesten elders gewend bent, waar animositeit vaak overheerst. In deze buurt ontwikkelden ze een hiphopvariant van linedance. Iedereen heeft van tevoren de danspasjes ingestudeerd, en dan voeren ze met zijn honderden naast elkaar die dansen uit. Heel speciaal om te zien.”

Baile Funk

In Brazilië betekent ‘baile funk’ niet de soort muziek (zoals in de rest van de wereld) maar het soort feest waar de lokale funk gedraaid wordt. De vaak op pleintjes in krottenwijken zoals Vila Cruzeiro georganiseerde ‘baile funks’ vormen het kloppend hart van deze internationaal populaire muziekcultuur. Baile funk is rauwe, door electro, Miami bass, house, hiphop en lokale muziek beïnvloedde, hypnotiserend repetitieve dansmuziek, waar overheen vaak snijdend schunnige teksten worden gerapt en gezongen, en waar uitdagend seksueel op wordt gedanst. Dit zijn voor de favelabewoners veruit de meest populaire feesten en voor ieder ander vaak plekken om te vermijden.

„Ik heb wel eens op het toilet gestaan, terwijl de deur door drie jongens met getrokken machinegeweren werd open gerukt”, zegt Koolhaas. „Ze begonnen nerveus naar me te schreeuwen. Gelukkig kwam een kennis langs die zei dat ik oké was. Je moet altijd een lokaal iemand bij je hebben.”

Urhahn vertelt dat hij wel eens „vriendelijk werd doorverwezen toen ik niet in de rij voor het bier maar voor de crack bleek te staan”. Koolhaas: „Het zijn gemeenschapsfeesten: jong en oud is aan het dansen en iedereen heeft zijn eigen handeltje.” Urhahn: „Het is jammer dat alle muziek zo hard staat. De volumeknop staat daar voortdurend op level 11.”

Burle Marx

Een van de belangrijkste culturele trekpleisters van Rio de Janeiro, is voor iedereen gratis toegankelijk: De landschapsarchitectuur, de beroemde ontwerpen van architect Oscar Niemeyer en de ruimtelijke vormgeving. In de stad die zo beroemd is om het immense Jezusbeeld en de sloppenwijken op de heuvels, is vrijwel overal iets boeiends te zien.

Koolhaas benadrukt de pracht van de in de jaren zestig aangelegde landschapsarchitectuur van Roberto Burle Marx over wie wel werd gezegd dat hij ‘schilderde met planten’ en die langs de kustlijn een waterfront aanlegde ‘met veel oog voor compositie en natuur’. Koolhaas: „En je hebt de architectuur van Niemeyer die met heel veel lef, met gewapend beton en grote overspanningen, het beeld van de hele stad heeft bepaald. Dat is indrukwekkend.” „Niemeyer heeft in al zijn stedenbouwkundige planning een vrouwelijke, sensuele lijn doorgevoerd,” zegt Urhahn, „alles heeft tieten en een kont en is uitdagend.”

Gais Ama uit Penha

Een ander in het oog springend cultureel kenmerk van Rio de Janeiro, is de alom aanwezige graffiti. De Nederlandse kunstenaars vertellen dat in Rio graffitikunstenaars van de politie vaak vrij spel krijgen. Urhahn: „Graffitispuiters vertelden me dat de politie ze waarschuwt wanneer er straatrovers aankomen.”

Er is veel boeiende street art in Rio. Een opmerkelijk project bevindt zich onder het viaduct van de Linha Vermelha; een verzameling met toewijding aangebrachte, steeds herhaalde Bijbelse spreuken. Het meest gewaardeerd worden de wandschilderingen; de pieces die ook steeds vaker in galeries te zien zijn, aldus Koolhaas. Tags – de snellere graffitihandtekening – zijn minder populair.

Een voorname graffitikunstenaar is Gais Ama; die vanuit de sloppenwijk Penha inmiddels een graag geziene gast is in de chiquere Zona Sul in het zuiden. Koolhaas: „Hij schildert in het neo-concretisme, geïnspireerd door geometrische vormen en door de New Yorkse graffitilegende Basquiat. Hij exposeert zowel in de galerie als illegaal op de muren en heeft een heel open, prettige stijl waar je naar kunt blijven kijken.”

Zona Sul

De zuidelijke zone van Rio de Janeiro is het populaire uitgaansgebied voor de middenklasse (en de toeristen), met onder meer Ipanema en Copacabana. In de exclusievere buitenwijken in het zuiden wordt „in de chique discotheken” voornamelijk housemuziek gedraaid, zegt Koolhaas.

In dit deel van Rio is al veel te merken van het strengere politieoptreden in aanloop naar de grote internationale sportevenementen die de stad zal organiseren, het WK voetbal in 2014 en de Olympische Spelen in 2016. Urhahn: „In de favela’s gebeurt alles nog op straat. Daar is het buiten doorlopend barbecue en krijg je voortdurend vlees en wordt je bier steeds bijgevuld. Maar in het zuiden is de stad echt drooggelegd en de politie is er sinds kort ook heel streng op alcohol in het verkeer. Bezoekers waarschuwen elkaar daar nu via Twitter voor politiefuiken op de verbindingswegen tussen de dure discotheken.”

Portas Abertas

Verschillende wijken in Rio de Janeiro kennen een zogeheten Portas Abertas (‘open deuren’)-festival; onder meer in de in het centrum van Rio gelegen oude volkswijk Morro da Conceição. „Tijdens deze festivals stellen bewoners hun vaak prachtig gerestaureerde oude huizen open voor bezoekers”, vertelt Koolhaas. „Om de architectuur van binnen te bekijken, of bijvoorbeeld om door de bewoners zelf gemaakte of verzamelde kunst te bekijken.”

De Portas Abertas-festivals vormen volgens de kunstenaars een uitgelezen kans om het culturele hart van Rio de Janeiro van dichtbij te bekijken.

Kijk voor informatie over het ‘kunst in de krottenwijk’-project van Urhahn en Koolhaas op favelapainting.com

    • Saul van Stapele