Dit is de belangrijkste vrouw in het leven van Mark Rutte

Haar invloed is groot, aan de zijde van premier Rutte. Bekend is ze niet. Sinds deze maand is Kajsa Ollongren de hoogste Haagse ambtenaar. „Ambitieus, niet hijgerig.”

Peter Ollongren stemde in 2006 vol overtuiging op zijn zus Kajsa, nummer 5 op de Tweede-Kamerlijst van D66. Maar de partij haalde dat jaar niet meer dan drie zetels. Achteraf was hij blij dat zijn zus niet werd gekozen: „De familie slaakte een zucht van verlichting. We waren blij dat ze haar carrière achter de schermen kon voortzetten.”

En achter die schermen heeft Kajsa Ollongren (44) nu de hoogste trede bereikt. Sinds vorige week is ze secretaris-generaal op Ruttes ministerie van Algemene Zaken. Onbekend, maar invloedrijk: de secretaris-generaal op Algemene Zaken is de hoogste ambtenaar van Nederland. Kajsa Ollongren is met andere woorden de belangrijkste adviseur van de minister-president.

Eerder was ze als plaatsvervanger van de secretaris-generaal betrokken bij de formatie, de bezuinigingen en het bestrijden van de financiële crises. Een snelle terugkeer naar de politiek ligt niet voor de hand, zegt Richard van Zwol, haar voorganger als secretaris-generaal op Algemene Zaken. „Actieve politiek en het functioneren als topambtenaar gaan niet samen. Ze wilde haar partij in een moeilijke fase helpen, maar ik ben ervan overtuigd dat dit eenmalig was.”

Na de voor D66 slecht verlopen verkiezingen van 2006 bleef Ollongren nog één jaar plaatsvervangend directeur-generaal op Economische Zaken, wat ze was geworden in 2001. In 2007 werd ze plaatsvervangend secretaris-generaal op Algemene Zaken. Haar voorganger: „Toen is haar betrokkenheid bij D66 besproken, maar echt een rol speelt politieke gezindheid bij zo’n benoeming niet. Hoogstens in defensief opzicht: je wilt in de top niet alleen mensen van één partij, zoals je ook niet alleen mannen van vijftig wilt”, zegt Van Zwol, zelf lid van het CDA „sinds mijn zeventiende”.

Toch noemt politicoloog Nico Baakman (Universiteit Maastricht) de benoeming van Ollongren op Algemene Zaken „opmerkelijk”. Baakman: „Algemene Zaken is wat de benoeming van topambtenaren betreft een bijzonder geval. Juist bij dat ministerie komt de politieke kleur van de secretaris-generaal meestal overeen met die van de premier. Kok koos als beginnend premier een VVD’er. Dat werd als paarse vernieuwing uitgelegd, maar die man zat vlak voor zijn pensioen.” Vervolgens werden Koks partijgenoten Geelhoed en Kuiken secretaris-generaal. Tijdens het premierschap van Balkenende werd Van Zwol de hoogste ambtenaar.

„Ik vind deze benoeming een pluim waard op de hoed van de premier”, zegt Henne Schuwer, die lang met Ollongren in Brussel samenwerkte. Schuwer, nu ambassadeur in België, ziet het als „bewijs dat een ambtenaar in Nederland op zijn kwaliteiten wordt gekozen”, niet op grond van partijlidmaatschap.

En kwaliteiten heeft de in Leiden geboren Ollongren, zegt niet alleen hij. Slim, nuchter, sociaal en ontspannen zijn woorden die mensen gebruiken die haar als collega of privé kennen. „Kajsa Ollongren is goed in balans”, zegt Schuwer. „Ze is ambitieus, maar niet hijgerig zoals ik bij sommige collega’s wel zie: ‘Kijk eens wat ik allemaal voor de minister heb gedaan!’ Daar heeft zij geen last van. En omdat ze goed in haar vel zit, heeft ze ook geen behoefte om de minister naar zijn mond te praten.”

De ambassadeur vond het bewonderenswaardig hoe zij omging met de toenmalige minister van Economische Zaken, Laurens Jan Brinkhorst. „Die verzon soms wel tien ideeën tijdens zijn reis van Den Haag naar Brussel. Zij wist dat altijd op een tactische manier terug te brengen naar één politiek haalbaar idee.”

Dat Kajsa Ollongren goed met Brinkhorst omging, zag Schuwer ook tijdens een diner in Brussel. „Brinkhorst begon toen een speech in het Duits. Het was een internationaal gezelschap, maar veel mensen spraken geen Duits. Iedereen keek elkaar aan, maar zij was de enige die iets deed. Ze complimenteerde de minister met zijn uitstekende Duits – en vroeg hem of het niet beter was door te gaan in het Engels. Als je dát durft, ga je goed om met je minister.”

Volgens Ronald Gerritse, tot voor kort secretaris-generaal bij Financiën, vervulde Ollongren de laatste vier jaar als plaatsvervangend secretaris-generaal op Algemene Zaken al „een spilfunctie”. Rond de premier zijn tien zogeheten raadadviseurs actief, met ieder een bepaald beleidsterrein. Voor Ollongren was dat sinds 2007 financiën en economie.

Gerritse had met haar te maken tijdens de bankencrisis, drie jaar geleden. „Zij was voor ons toen de linking pin naar de premier, mede door haar financiële achtergrond. En bij de laatste formatie was ze secretaris van de formateur. Dan zit je in het hart van de politieke besluitvorming.” Ook vóór de verkiezingen van 2010 speelde Ollongren een belangrijke rol achter de schermen, als lid van de studiegroep begrotingsruimte die mogelijke bezuinigingen in kaart bracht. Gerritse werkte intensief met haar samen toen eind 2008 het financiële systeem dreigde in te storten. „We hebben twee weken nauwelijks geslapen. Alles ging op adrenaline.” Volgens Van Zwol wordt Kajsa Ollongren „steeds rustiger” als haar omgeving in paniek raakt. „Dat bleek in 2008. Maar ook in 2010 bij de formatie, als secretaris. Dat waren niet altijd de makkelijkste onderhandelingen. En dan willen de spanningen wel eens oplopen.”

Volgens haar broer Peter, bankier bij ING, viel ze als kind al op door haar intelligentie. „Kajsa had als jong meisje een keer meegedaan met een schaakpuzzel in de krant. Later werden we gebeld: met de oplossing die zij had ingestuurd had de schaakmedewerker geen rekening gehouden.”

Kajsa Ollongren werd in 1967 in Leiden geboren en woonde haar hele jeugd in Oegstgeest. Banden met Zweden, zoals haar achternaam doet vermoeden, zijn er wel, maar de familie woont al enkele generaties in Nederland. Toch is er een directe link met dat land. Vader Ollongren, emeritus hoogleraar informatica, werkte enige tijd in Zweden en ontmoette daar zijn echtgenote, een Zweedse. Broer Peter: „Wij spraken thuis altijd Zweeds. Dat is onze eerste taal.”

Misschien is het deze internationale achtergrond die Kajsa Ollongren de Europese gezindheid heeft bijgebracht die veel mensen uit haar omgeving noemen. „Een echte Europeaan”, zegt organisatieadviseur Ageeth Telleman, die samen met haar in 2006 op de D66-lijst stond. „Zo stond ze al bekend als ambtenaar bij Economische Zaken”, zegt Telleman, die ook op dat departement actief was. Bij Economische Zaken was Kajsa Ollongren verantwoordelijk voor Europese samenwerking. „We trokken toen veel samen op. We woonden beiden in Amsterdam, zijn van dezelfde generatie, allebei werkende moeder.”

Telleman weet nog hoe Kajsa Ollongren tijdens de verkiezingscampagne zalen toesprak alsof ze niet anders gewend was. „Het ging slecht met de partij. We werden toen echt voor de leeuwen gegooid.”

Volgens Telleman, tot dit jaar D66-fractieleider in Amsterdam, bewees ze ook bij Economische Zaken haar flair. „Voor een zogeheten directeurenconferentie hebben we toen interviews gemaakt in een studio. We deden alsof we Bridget Maasland en Katja Schuurman waren van Lijst 0, dat toen een televisieprogramma was van BNN. Moeiteloos speelde zij de rol van Bridget.”

Voor Rutte zal zijn ervaring in de eerste maanden met Ollongren doorslaggevend zijn geweest voor haar promotie. Veel kennis op economisch en financieel terrein, Europa-gezind én met ervaring op dat gebied. Die ervaring kan ze goed gebruiken als naaste adviseur van Rutte, denkt ambassadeur Schuwer. „De rol van de minister-president in Europa neemt toe, steeds vaker wordt er een Europese top gehouden waaraan de premiers deelnemen.”

En, zegt hij: „In vergelijking met haar tijd op Economische Zaken gaat het nu eigenlijk de andere kant op. Laurens Jan Brinkhorst wilde in zijn tijd als minister misschien wel te veel Europese Unie, terwijl men nu wellicht juist te weinig rekening houdt met Europa. Dat zal nog een hele toer worden.”

    • Erik van der Walle