Centralebankiers zoeken The Force

Financiële markten hebben hoge verwachtingen van de speech van Fed-voorziter Ben Bernanke. Maar zijn speelruimte is beperkt. Moet de centrale bank zich verlaten op Jedi Economics?

Former Bank of Mexico Governor Guillermo Ortiz arrives at the opening reception and dinner for the Federal Reserve Bank of Kansas City Economic Policy Symposium in Jackson Hole, Wyoming August 25, 2011. REUTERS/Price Chambers (UNITED STATES - Tags: POLITICS BUSINESS) REUTERS

Twee continenten met schuldproblemen, twee centralebankiers, één gezamenlijke dubbelopdracht: paniek voorkomen en de economie aanjagen.

Federal Reserve-voorzitter Ben Bernanke en zijn collega Jean-Claude Trichet van de Europese Centrale Bank (ECB) staan voor een lastige taak. Terwijl financiële markten hun adem inhouden, is de groei aan beide zijden van de Atlantische Oceaan bijna tot stilstand gekomen. De schulden in zowel de VS als Europa stapelen zich op – met potentieel grote gevolgen voor de euro, Europese banken en de Amerikaanse economie.

Bernanke zal vandaag zijn traditionele openingsspeech houden op het jaarlijkse centralebankierscongres in de schilderachtige bergen van Jackson Hole, Wyoming. Dit door de Fed van Kansas georganiseerde samenzijn, waar zo’n honderd bankiers, ministers en economen uit de hele wereld op af komen, staat dit jaar in het teken van het bereiken van maximale groei op de lange termijn. Dat is hard nodig.

Sinds ruim vier jaar geleden de kredietcrisis uitbrak, hebben centralebankiers wereldwijd alles gedaan om de economie te redden. Wat begon met liquiditeitsinjecties, is inmiddels uitgegroeid tot een bouwwerk van onconventionele maatregelen. De rente ging omlaag, banken konden onbeperkt geld lenen bij de centrale banken en de geldpers ging aan. In de VS resulteerde dat in een exploderende balans van de Federal Reserve, die in twee stappen bijna 2.000 miljard aan hypotheek- en staatsobligaties opkocht. In Europa is de ECB sinds mei vorig jaar bezig met het opkopen van staatsobligaties van probleemlanden als Portugal, Spanje en Italië.

Het probleem is dat geen van deze maatregelen het gewenste effect heeft gehad. Ze leidden hooguit tot een tijdelijke opleving, vooral van de aandelenkoersen, maar wisten de economie niet structureel te helpen. Exemplarisch daarvoor is het inzakken van het vertrouwen op de markten toen in juni dit jaar de laatste ronde geldverruiming van de Fed ten einde liep (zie grafiek).

Bernanke hoopt nu op groei en inflatie. De grote vrees is dat de wereldeconomie, en de VS in het bijzonder, in een Japan-scenario terecht dreigen te komen. Amerika zit al sinds 2001 in een periode van nauwelijks economische groei, gecombineerd met deflatie. Bernanke, gespecialiseerd in het verloren Japanse decennium, weet op papier wat hij moet doen, of liever, wat hij níet moet doen. Maar zijn speelruimte is beperkt.

Ten eerste is het uitblijven van robuuste economische groei na de tweede ronde van geldverruiming een tegenvaller. Bernanke hoopte dat de combinatie lage rente en miljardensteun de economie aan zou jagen. Nu dat uitblijft lijkt een nieuwe ronde van geldverruiming onzinnig.

Ten tweede is de politieke speelruimte van de Fed beperkt. De Republikeinse presidentskandidaat Rick Perry haalde onlangs fel uit naar de Fed-voorzitter. Hij zei dat als de Fed opnieuw de geldpers zou aanzetten, dat wat hem betreft gelijkstaat aan verraad. Nou kan Perry nog worden weggezet als rabiaat-rechtse Tea Party-aanhanger, maar de politieke steun voor meer dollars is, zeker na de hoog opgelopen discussie over het schuldenplafond, op zijn retour.

De vraag is dus: wat nu? Meest genoemde scenario is dat de Fed besluit de looptijd van obligaties, die het nu al op de balans heeft, te verlengen. Dat drukt de lange rente op staatsobligaties en helpt zo de economie. Grote voordeel is dat de balans van de Fed er niet nog groter van wordt.

Mohamed El-Erian, baas van de invloedrijke obligatiebelegger Pimco, schreef gisteren dat Bernanke vooral de weg moet effenen voor de b speech die president Obama op 5 september gaat houden. Dat kan in drie stappen: Allereerst moet hij erkennen dat de huidige economische tegenwind belangrijke en toenemende structurele elementen bevat. Ten tweede moet hij uitleggen dat de oplossing daarvan buiten het bereik van de Fed ligt en eerder gezocht moet worden in structurele hervorming van onder meer de huizen- en arbeidsmarkt en de overheidsfinanciën. En ten derde, dat een nieuwe ronde maatregelen van de Fed alleen succesvol is als die samengaat met nieuw beleid. Een realistisch recept dat het probleem voor de langere termijn aanpakt, maar pijn gaat doen.

Het Alphaville-blog van de Financial Times adviseerde Bernanke gekscherend terug te vallen op Jedi Economics, naar de magische ridderorde in het science fiction-epos Star Wars. Kort door de bocht: geloof in The Force (de kracht). Als je gelooft in oplopende inflatie, dan zal die ook komen. Hoewel grappig bedoeld, illustreert deze suggestie de ernst van de situatie: je moet welhaast kunnen toveren om de economie te redden.

    • Egbert Kalse