Twee weken rust kosten 36 miljard euro

De ECB bewaart de rust in het eurogebied door voor miljarden obligaties te kopen.

Dit kan een tijd doorgaan, maar is uiteindelijk niet meer dan een tijdelijk redmiddel.

Aandelenbeurzen daalden hard, de prijs van goud schoot omhoog. De Zwitserse frank steeg naar ongekende hoogte. En wat deden Spaanse en Italiaanse obligaties, het afgelopen jaar een betrouwbare barometer van hoe acuut de Europese schuldencrisis was?

Ogenschijnlijk niets.

De Spaanse en Italiaanse rentes bevonden zich in het kalme oog van de storm. Bijna twee weken staan de Spaanse en Italiaanse tienjaarsrentes stokstijf stil op 4,95 procent.

Deze week werd duidelijk dat achter de façade van rust met miljarden gesmeten wordt om de Spaanse en Italiaanse rentes stabiel te houden. De Europese Centrale Bank (ECB) maakte bekend de afgelopen week 14,29 miljard euro aan Spaanse en Italiaanse obligaties te hebben gekocht. Eerder kocht de ECB Griekse, Ierse en Portugese obligaties. In totaal heeft de ECB sinds mei vorig jaar voor ruim 110 miljard euro staatsleningen van Europese probleemlanden gekocht.

Terwijl Europese politici nog volop discussiëren over de uitwerking van de eurozone-top van 21 juli, probeert de ECB met interventies de crisis voorlopig onder controle te houden. „Tot nu toe heeft dat verrassend goed gewerkt. Het is een goed begin”, zegt Lars Dijkstra, hoofd investeringen bij zakenbank en vermogensbeheerder Kempen & Co. De rust is opmerkelijk. Hoe hoger de rentes hoe strakker de gezichten van de leiders van Europa. De ECB weet dus, wellicht tijdelijk, de spanning te verlichten.

Samen met de aankopen van een week eerder bezit de ECB nu ruim 36 miljard euro aan staatsleningen van de derde en vierde economie van de eurozone. Vorige week trokken sommige handelaren en economen in twijfel hoe ver de centrale bank bereid was te gaan in het steunen van Italië en Spanje. Door nu al twee weken achter elkaar op grote schaal te interveniëren wil de ECB aan de markt duidelijk maken dat ze wel degelijk bereid is ver te gaan.

Toch kan de ECB niet ad infinitum obligaties blijven kopen om de rust te bewaren. In het maandbericht van augustus is de Duitse Bundesbank zeer kritisch over het besluit van de ECB om in te grijpen op de obligatiemarkt. Eigenlijk constateert de Duitse centrale bank dat het helemaal niet nodig was voor de ECB om zich voor het eerst sinds maart 2011 weer op de secundaire obligatiemarkt te begeven. De hogere rentetarieven – voor zowel Spanje als Italië boven 6 procent – zouden „op geen enkele wijze” voor onoverkomelijke problemen hebben gezorgd, menen economen van de Duitse centrale bank.

De angst was juist dat de rentes zo hoog waren dat Spanje en Italië op den duur een beroep zouden moeten doen op noodsteun. De landen zouden te groot zijn om met het huidige noodfonds te kunnen redden. Als de derde en vierde economie van de muntunie wegvallen uit de eurozone, zou het voorbestaan van de euro in gevaar komen, was de redering.

De Bundesbank weegt niet mee dat de interventie van de ECB meer doelen dient dan alleen een Italiaanse of Spaanse gang naar het noodfonds te voorkomen. Als de rentes van de staatsobligaties blijven stijgen, neemt de onrust over banken die grote bezittingen in de landen hebben toe. „Dat is waar je de vervlechting tussen de staatsschuldencrisis en een bankencrisis ziet”, zegt Dijkstra van Kempen & Co. „De Italiaanse staatsschuld is voor een belangrijk deel in handen van Italiaanse banken, pensioenfondsen en verzekeraars.”

Het is niet toevallig dat Spaanse, Italiaanse en Franse banken op de beurs de afgelopen weken de hardste klappen kregen. Ook de premies die beleggers betalen om zich te verzekereren tegen een bankroet van banken in die landen zijn de afgelopen weken gestegen. „Daarom zijn Berlusconi en Sarkozy de afgelopen weken wakker geworden”, zegt Dijkstra.

Zelfs als ECB-president Jean-Claude Trichet (ondanks de Duitse druk) in het bestuur van de ECB genoeg medestanders weet te vinden, kan de centrale bank niet oneindig blijven doorgaan met opkopen. In tegenstelling tot de Amerikaanse Federal Reserve weigert de ECB geld te scheppen. De bank koopt weliswaar obligaties en injecteert zodoende geld in het bancaire systeem, maar de ECB haalt iedere week voor exact hetzelfde bedrag geld uit de markt. De centrale bank doet dit door aan banken te vragen geld bij de ECB te stallen tegen een rentetarief.

Tot nu toe gaat dit goed, maar er kleven wel beperkingen aan. Spanje en Italië hebben samen 2.100 miljard euro aan obligaties uitstaan. Het is goed mogelijk dat de ECB de komende weken, of zelfs maanden, moet doorgaan met kopen om de kalmte te bewaren. Bij eerdere interventies verzamelde de ECB circa 15 procent van de uitstaande Griekse, Ierse en Portugese schuld. Hoe meer Italiaanse en Spaanse obligaties de ECB opkoopt, hoe groter de kans dat het de bank er niet in slaagt evenveel geld uit de markt op te dweilen om de aankopen te compenseren. De ECB doet dan aan geldschepping. Grote kans dat de Bundesbank dan echt boos wordt.