En zij zijn dus groot fan van Auto-Tune

DJ/Rupture ging met fotografen, producers en filmmakers naar Marokko.

Op zoek naar de combinatie van moderne technologie en traditionele Berbermuziek.

Beyond Digital Morocco 2011

Robotzang. Zo wordt het effect van het computerprogramma Auto-Tune vaak omschreven. Ooit ontwikkeld om in een opnamestudio zwakke zangers te helpen: het programma bespeurt zelf valse noten, en buigt die om naar zuivere. Maar het werd veel bekender als software die je buitenaards, als een robot laat klinken, mits je wat stoeit met de instellingen. In 1998 scoorde Cher er de hit Believe me , de afgelopen vijf jaar maken vooral r&b- en hiphopartiesten als T-Pain en Lil Wayne er gebruik van om hun stem te vervormen.

Nergens ter wereld wordt de software zo veel en zo prominent in de muziek gebruikt als onder Berber volksmuzikanten in Marokko, leden van een bevolkingsgroep die er al woonden voordat het land Arabisch werd.

De New Yorkse DJ, producer en schrijver Jace Clayton, beter bekend als DJ/Rupture, raakte zo geïntrigeerd door die combinatie van moderne technologie en traditionele muziek dat hij besloot om in Marokko te gaan wonen. Samen met zes anderen zette hij het documentaire video- en muziekproject Beyond Digital op.

„Die titel slaat op het feit dat je op een gegeven moment aan de grenzen raakt van wat je via internet bijeen kunt sprokkelen”, vertelt hij via Skype vanuit Casablanca. „Ik ben al 15 jaar geïnteresseerd in allerlei Marokkaanse muziek, ik download en lees alles erover wat ik kan vinden. Op een gegeven moment kom je niet meer verder, dan moet je er fysiek naartoe.” Dus ging hij „met een stel fotografen, producers en filmmakers een maand in een appartement zitten: opnemen met lokale artiesten, en vastleggen welke rol die muziek speelt in het leven van mensen”.

In 2000 scoorde de Algerijnse raï-groep Chaba Djenet een hit met de Auto-Tune-hit Kwit Galbi Wahdi, daarna verspreidde de software zich snel onder Marokkaanse Berbermuzikanten, met als resultaat dat nu bijna iedereen het gebruikt. De voornaamste onderzoeksvraag was dan ook: waarom is Auto-Tune zo populair in Berberfolk? „Het is een muziekstijl die zeer traditioneel en streekgebonden is. Het is vaak lieflijk, rustig, dub-achtig – veel galmende gitaarpartijen enzo. In combinatie met Auto-Tune krijg je dan een heel interessante sonic world. Het énige stukje moderniteit dat ze van de muziek uit de rest van de wereld overnemen, van alle instrumenten en stijlen die tot hun beschikking staan, is die software.”

Clayton denkt dat dat komt doordat het goed te combineren is met de manier van zingen die er al voor de computertijd gebruikelijk was: melisme (het zingen van meerdere noten per lettergreep tekst) en veel ingewikkeld vocaal spel tussen noten in. „Auto-Tune probeert je zangstem om te buigen naar een wiskundig perfecte toonhoogte. Maar als je de software uitdaagt door met een zorgvuldige vibrato te zingen...” Hij doet voor: „ahahahahah!, dan krijg je een heel mooi, maar vreemd effect.” De bekende Marokkaanse zanger Adil el Miloudi bezweert in een online filmpje dat Auto-Tune zijn stem „sterker, helderder” maakt.

Het vinden van artiesten om mee samen te werken werd bemoeilijkt doordat er, onverwacht, nauwelijks een live-scene bleek te bestaan in Casablanca. „Een stad van 4 miljoen mensen, onder wie veel muzikanten. Maar die spelen vooral op bruiloften, andere ceremonies, of privéfeesten, waar je als buitenstaander niet zo snel voor uitgenodigd wordt. De voornaamste plek voor live-muziek die overblijft is naar een soort schimmige nachtclubs gaan, holen vol prostitutie. In bars en hotels doen bandjes vooral veel covers van Top 40-hits, in het Engels.”

Ook vertalingen vielen soms tegen. Op een blog voor tijdschrift The Fader schrijft Clayton dat een lieflijk liedje van El Khozeimi, een bedaarde oudere heer, „een ongelofelijk vrouwonvriendelijk nummer is. ‘Het gaat tegen al mijn waarden en mijn levensstijl in’, klaagt de vertaler. Het belachelijke refrein begint met een vrouwenstem die zingt: ‘Wie een vrouw vertrouwt is gek, gek, gek, gek, gek / Vergeef me moeder, ik weet dat jij ook een vrouw bent’.”

Naast een documentair doel heeft Beyond Digital ook een activistisch doel, vertelt Clayton: Berbermuziek wat meer onder de aandacht brengen. Niet voor niets legt hij er in het gesprek de nadruk op dat die gebruik maakt van een andere toonladder dan de Arabische muziek in het land. De Berbercultuur werd tot voor kort onderdrukt door de Arabische machthebbers, vertelt hij. „De Berbertaal is hier lange tijd verboden geweest: je mocht het niet onderwijzen, geen kranten in die taal uitgeven. Veel Berbercultuur werd dus oraal doorgegeven en niet opgeschreven, veel sprekers zijn analfabeet.”

Nu Auto-Tune in die muziek is doorgedrongen, en de muziek verspreid wordt via internet, wordt het ineens onderdeel van een hele moderne, kosmopolitische stroming, is zijn stelling. Daarbij is de ‘Digitale Diaspora’ erg belangrijk. „In Brussel en in Nederland wonen bijvoorbeeld veel immigranten die zich verbonden voelen met de Berbercultuur in Marokko. Die identiteit is gemediëerd door YouTube-video’s, -comments en cd’s die ze heen en weer sturen.”

De taal heeft een fase overgeslagen: van een orale cultuur direct naar een digitale cultuur, zonder ooit sterk als schrijftaal gebruikt te zijn. „Wordt het belang en de aanwezigheid van een taal alleen uitgedrukt door de mate waarin die geschreven staat? Muziek via internet kan op een andere manier de taal verspreiden en helpen voortleven, zo blijkt.”

Op beyond-digital.org wordt nu verslag gedaan van de trip in de vorm van video’s, blogs, foto’s en (in de toekomst) gratis mp3’s. Het team werkt ook aan een museale productie die overal ter wereld gepresenteerd kan worden. Volgend jaar gaan ze het project weer uitvoeren in de zomer. „In Ethiopië. Of wéér in Marokko.”

Kijk voor mp3’s en de site van Beyond Digital: www.beyond-digital.org Vanavond treedt DJ /Rupture op in Paradiso, Amsterdam, . Van 12 tot 18 september is zijn kunstinstallatie The Soy Waltz te bezichtigen op festival Incubate, in Tilburg.