Dit is de stad van God, natuurlijk

Cover van het boek De posthume herinneringen van Brás Cubas van J.M. Machado de Assis

Hoewel het literaire beeld van Brazilië wordt bepaald door boeken die zijn geworteld in de meedogenloze landschappen van de Amazone en de Sertão (een droge streek ten noorden van Rio), begon de moderne Braziliaanse literatuur met de zeer stadse J.M. Machado de Assis. Geboren en getogen in Rio brak deze Zuid-Amerikaanse modernist in 1881 door met de vernieuwende antiroman De posthume herinneringen van Brás Cubas, de na de dood geschreven memoires van een gegoede burger. Een geestige en toegankelijk gestileerde roman vol formele vernieuwingen – onbetrouwbare verteller, meervoudig perspectief, typografische grapjes – die vooruitloopt op menig postmodern meesterwerk.

Net zo klassiek én modern zijn de erotische gedichten die Carlos Drummond de Andrade bijeenbracht in De liefde, natuurlijk (1964). Zijn poëzie over de liefde in alle variaties werd met bewonderenswaardige aanstekelijkheid door oude en jonge inwoners van Rio gedeclameerd in Heddy Honigmanns documentaire O amor natural (1996).

Over film gesproken: een van de succesrijkste films over Rio van de laatste jaren, Cicade de Deus van Fernando Meirelles, was gebaseerd op een autobiografische roman van Paolo Lins. In Stad van God (1997) wordt verteld hoe een modelwijk binnen een paar decennia afzakt tot een favela die compleet wordt beheerst door drugsbendes.

Een vergelijkbare wereld wordt beschreven in de politieke thrillers van de voormalige politie-inspecteur Rubem Fonseca (1925). In Moord in augustus lost zijn alter ego commissaris Mattos een moord in de grote stad op; in Grote kunst verweeft hij diverse lijnen tot een verhaal dat door een van zijn personages als volgt wordt becommentarieerd: „Zo was het leven, of het nu was op een krokodilleneiland of in de stad Rio de Janeiro.”

Tot slot een Nederlands non-fictieboek, waarin Rio beschreven wordt als de microkosmos van heel Brazilië: Kannibalen in Rio van Volkskrant-correspondente Ineke Holtwijk. Twaalf stukken over de gekte en de aantrekkingskracht van een stad die veel meer te bieden heeft dan samba, carnaval, erotiek en misdaad.

Pieter Steinz

    • Pieter Steinz