Siberië (5) Tomsk - Ex oriente lux

Mocht ik de kans krijgen om opnieuw te worden geboren, laat het dan in Tomsk zijn. Niet eerder heb ik in Rusland zo’n mooie en leuke stad gezien. Het is er ordelijk op zijn Duits en gezellig op zijn Russisch. Een betere combinatie kun je in de Slavische wereld niet hebben.

De schone hoofdstraten staan vol schitterende gebouwen uit de achttiende en negentiende eeuw. Vijftig meter daarachter loop je ineens door het Rusland van Tsjechov, die hier op weg naar Sachalin een tijdje heeft gelogeerd en het vreselijk vond. Het spottende standbeeld van hem op de kade aan de Tom is zijn straf voor zijn hatelijke opmerkingen in zijn brieven en dagboeken.

Het vierhonderd jaar oude Tomsk is niet alleen nu een mooie stad, maar was dat altijd al. In de Sovjet-Unie stond alles er even mooi en goed onderhouden bij. Niet voor niets gaven de vrouwen van de buitenlandse kolonisten in Kemorovo er de voorkeur aan om hier te wonen in plaats van op Krasnaja Gorka.

Volgens eigen zeggen heeft die ordelijkheid van de Siberiërs te maken met het grote aantal etnische Duitsers, dat hier onder Stalin naartoe werd verbannen. Maar ook komt die houding volgens hen voort uit de Siberische mentaliteit, die weer met die ballingschap samenhangt, want Siberiërs helpen elkaar en hebben een soort gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de samenleving waarin ze wonen.

Dat gedeelde verleden zorgt er volgens mij ook voor dat de inwoners van Tomsk onafhankelijker denken dan in Europees Rusland en zich niet zo snel iets laten wijsmaken door de overheid, die in de loop der eeuwen op een bepaalde manier hun natuurlijke vijand is geworden. Dat was onder de tsaren zo, maar ook onder het Sovjet-bewind en de daarna volgende heersers.

Tomsk is door die kritische houding een liberale stad geworden, waar iedereen een beetje neerkijkt op de verticale macht uit Moskou. Zo leverde een rondvraag op het centrale plein op dat vrijwel iedereen hier vindt dat de in ongenade gevallen oligarch Michail Chodorkovski, die in Tomsk de technische wetenschappen, de ziekenhuizen en de crèches royaal heeft gesubsidieerd, alleen maar onschuldig vast zit, omdat hij een opponent van het regime is. In geen stad in Rusland kan hij op zoveel steun rekenen als hier, vooral onder de hoger opgeleiden en dat zijn er in Tomsk nogal wat.

De Staatsuniversiteit van Tomsk, die uit het einde van de achttiende eeuw stamt, is schitterend en geldt als een van de beste van heel Rusland. Niet voor niets wordt Tomsk het Oxford van Siberië genoemd. De universiteitsgebouwen liggen in een mooi park, waar in de jaren van de Sovjet-Unie door studenten in de bosjes werd gevreeën, zo vertelde fotograaf Oleg Klimov me tijdens een wandeling over het terrein.

Klimov heeft hier astrofysica gestudeerd en wist ons het hoofdgebouw binnen te kletsen, dat wegens de zondag officieel gesloten was. Maar anders dan in Moskou liet het hoofd van de beveiliging ons gewoon binnen en zo doolden we een hele tijd door de verlaten gangen om even stil te houden bij de trap naar oude observatorium, waar de jonge Klimov het heelal bestudeerde.

Daarna gingen we naar de Sovjetskaja-straat, die voor auto’s gesloten is, en waar een van de drie tramlijnen van de stad doorheen loopt. De trams hobbelen er vriendelijk door een grasveldje, met aan weerszijden vervallen houten huizen, die geen stromend water hebben. De waterpomp staat op straat.

Voor huisnummer 31 hielden we even stil, omdat mijn vriendin, de Dagestaanse schrijfster Marina Achmedova er geboren is. Haar vader was docent wiskunde aan de universiteit.

Niet alleen telt de stad Dagestanen, maar ook wemelt het er van de Tataren en Tsjetsjenen, die in alle harmonie elkaar samenwonen. Etnische spanningen zijn er niet tussen de verschillende groepen en zo hoort het ook.

Daarna slenterden we naar het Huis van de Geleerden voor het diner. Het restaurant is er gevestigd in een bibliotheek vol mooie boeken uit de Sovjet-Unie. Voor oudere geleerden als Klimov en Krielaars kon de avond niet op een betere manier worden afgesloten.

 

 

 

 

    • Michel Krielaars