Ruzie rond de mast

De liberalisering van de zendermarkt is geen zegen, blijkt na de branden in de radiotorens van Lopik en Smilde. Huurders klagen over dure masten, absurde voorwaarden en machtsmisbruik.

Beneden krioelt Rotterdam. In de Waalhaven lossen vrachtschepen hun lading. Op de A15 loopt het verkeer langzaam vast. Goederentreinen rijden naar de Maasvlakte.

Boven, in de zendmast aan de Anthony Fokkerweg, is het net zo druk. Op 30 meter hoogte hangen de zenders van de mobiele telecombedrijven. Op de grond zijn het felle concurrenten, hier zitten ze broederlijk naast elkaar. Het bordes op 150 meter – „niet betreden bij windkracht zes of meer” – staat vol schotels voor snelle dataverbindingen. Helemaal bovenin de metalen mast, op 200 meter, hangen de FM-radiozenders. Binnen in de toren van 32 verdiepingen zijn twee technici aan het werk voor Slam!FM. De jongerenzender krijgt een nieuw zenderpark.

Het hoogste bouwwerk van Rotterdam is van groot belang voor radioluisteraars en mobiele bellers. Maar ook voor tv-kijkers (Digitenne), hulpdiensten (semafoon, C2000) en een groeiend aantal bedrijven. Die huren straalzenders voor snelle internetverbindingen als in hun buurt geen glasvezel ligt.

Met de hoge radiotorens in onder meer Smilde, Lopik en Amsterdam vormt Rotterdam een zogenoemde kritische infrastructuur, zoals het elektriciteitsnet en het spoor. Hoe kwetsbaar die torens zijn, bleek vorige maand bij de branden in Lopik en Smilde. Het probleem is echter niet primair de techniek, maar de organisatie. Er zijn veel partijen betrokken, die maken al jaren ruzie en de luisteraar is de dupe. De omroepen willen dat de overheid ingrijpt.

De meeste masten zijn gebouwd in de jaren vijftig en zestig. De toenmalige PTT wilde een back-up voor zijn kopernetwerk. Nooit deden zich grote ongelukken voor. Tot vrijdag 15 juli, nu vijf weken geleden.

’s Ochtends om vijf uur breekt een kleine brand uit in Lopik. Die is snel onder controle. ’s Middags ontstaat een grote brand in de toren in Smilde, die lijkt op Lopik. Technici die in de mast aan het werk zijn geweest, willen na de lunch weer omhoog. Zij zien vuur en slaan alarm. De brandweer durft de ijzeren mast van 200 meter niet in. Die wordt zo heet dat hij aan het einde van de middag afknapt. Weg radiozenders, weg Digitenne, weg schotels. Alleen een enkele mobiele operator blijft in de lucht dankzij noodstroom van torenbeheerder Alticom.

„Afgrijzen en paniek”, vat Ed Boerema van Alticom de reacties bij alle betrokkenen samen. „Ik heb nog nooit zoiets meegemaakt. In Smilde ligt 200 ton staal op een hoop.” Boerema schat de schade voor Alticom op 1 miljoen euro. De totale schade loopt in de vele miljoenen.

Direct na de branden begint het zwartepieten. Wie is schuldig? Waarom kunnen de radiozenders niet op vol vermogen uitzenden via Lopik? En wie moet de schade vergoeden?

Mastbeheerder Novec wijst naar Broadcast Partners (BP), dat de zendinstallaties verzorgt. De brand zou zijn ontstaan in een kabel van BP. „Ongeloofwaardig”, zegt Boerema (Alticom). „Dikke professionele kabels vatten niet uit zichzelf vlam. Toch heeft Novec op basis van die suggestie maatregelen genomen.” De mastbeheerder eist dat BP een systeem installeert dat de warmte van de kabels controleert. Dan pas mag BP weer op vol vermogen uitzenden. En dan pas zijn Radio 1, Q-Music en andere BP-klanten weer goed te ontvangen. KPN, dat dezelfde diensten aanbiedt als BP met dezelfde soort kabels, wordt niet belemmerd.

BP neemt maatregelen, maar die vindt Novec niet afdoende. „Steeds houden ze ons een hoepel voor”, zegt BP-directeur Robert-Jan van der Hoeven. „Daar springen we doorheen, maar dan volgt weer een hoepel. Novec is niet duidelijk en motiveert haar maatregelen niet. Dat is te wild voor woorden. Over alternatieven die minder belastend zijn voor de radiostations wil men niet praten.” Novec doet zelf nergens iets aan de brandveiligheid, zegt Van der Hoeven. Opmerkelijk vindt hij dat Tennet, de moedermaatschappij van Novec, het risico wel onderkent bij de toren in Arnhem die Tennet zelf beheert. „Daar zijn onder meer de kabels verplicht voorzien van een brandvertragende coating.” Het mastbedrijf vindt kennelijk dat Nederland wel even zonder radio kan, zegt Van der Hoeven. BP stapt nu naar de rechter. Donderdag dient het kort geding.

De branden tonen hoe kwetsbaar de zendmasten zijn, zeggen betrokkenen. „De gebeurtenissen met de masten zetten de discussie over deze vitale infrastructuur in een sterk bewegende markt op scherp”, aldus een woordvoerder van Novec. Die discussie is er al jaren. En dat heeft alles te maken met de liberalisering van deze markt.

Vroeger was alleen Nozema verantwoordelijk voor de masten; sinds 2005 is een handvol bedrijven betrokken. Net als op het spoor en het stroomnet is het beheer van infrastructuur (masten) en diensten (zendinstallaties) gesplitst. Dat moest de macht van monopolist Nozema breken en de dienstverlening verbeteren. De betonnen torens zijn nu van Alticom (sinds juni eigendom van een Britse investeerder), de masten vallen onder Novec (dochter van staatsbedrijf Tennet), BP en KPN leveren de zendinstallaties. De grond waarop de torens staan is van KPN.

De samenwerking hapert, klagen publieke en commerciële radiozenders. „Het verbaast mij zeer hoe moeizaam de reparaties gaan”, zegt Cees de Bruin, directeur distributie van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO). „Wij missen een onderbouwing van de maatregelen. Iedereen wijst naar elkaar. En het resultaat is erbarmelijk.” Zo moeten luisteraars in Noord-Nederland zich behelpen met radio via een (zwakkere) noodmast in Assen. Zuid-Nederland luistert Radio 1 via een middengolfzender in Engeland, die de publieke omroep 180.000 euro per maand kost. Luisteraars in Midden-Nederland hebben last van het verlaagde vermogen in Lopik.

„Het is een grote schande dat het zo lang duurt”, zegt Joop Daalmeijer, directeur van publieke omroep NTR. „Radio 1 is de rampenzender. Die moet permanent in de lucht zijn. Bovendien zijn Radio 1 en BNR voor velen de belangrijkste nieuwsvoorziening. We zijn veel te kwetsbaar geworden.”

Komen de problemen inderdaad door een mislukte liberalisering? „De onderlinge afstemming tussen partijen lijkt niet optimaal”, zegt Nico van Eijk, hoogleraar media- en communicatierecht in Amsterdam die veel publiceerde over marktwerking in de media. „Dat hoeft niet uitsluitend veroorzaakt te zijn door de gekozen liberaliseringsvorm, het kan andere oorzaken hebben. In het verleden kwamen ook diverse geschillen voor, bijvoorbeeld tussen Nozema en Broadcast Partners.” Hij kan zich voorstellen dat hardere afspraken nodig zijn voor onderlinge afstemming en noodvoorzieningen. „Er waren de afgelopen tijd ook incidenten met mobiele netwerken. Het zou goed zijn meer aandacht te geven aan kritische infrastructuren en de waarborgen die daarbij wenselijk of noodzakelijk zijn.”

Torenbeheerder Alticom vroeg al in 2007 meer aandacht voor de veiligheidsprocedures in de masten. Directeur Boerema: „Voor werkzaamheden in onze torens gelden uitgebreide procedures. Elk gat dat wordt geboord om kabels te trekken wordt professioneel gedicht en daarna nog eens gecertificeerd. Ik denk dat zulke procedures boven ons hoofd [in de ijzeren zendmast, red.] ontbreken.”

Van der Hoeven (BP) stelt dat Novec het argument van veiligheid misbruikt om hem onder druk te zetten. „Wij kunnen niet om ze heen. Het is de enige partij in Nederland met hoge masten. We willen geen ruzie met de huisbaas, maar eens houdt het op. Als je met Novec zaken doet, doe je aan vechtsport. De marktwerking is niet geslaagd, omdat de overheid in het verleden heeft verzuimd haar werk goed af te maken.”

BP strijdt al lang tegen de tarieven die Novec vraagt voor een plekje op zijn masten. „Hoe kan het dat het ijzer – oúd ijzer, want de torens staan er al tientallen jaren – in de zes jaar dat Novec nu actief is meer dan drie keer zo duur is geworden?” BP betaalde in 2003 1.171 euro per strekkende meter mastruimte. Dit jaar wordt dat 3.900 euro. Novec reageert dat het volgens de regels van telecomtoezichthouder Opta werkt en dat de prijsstijgingen komen door huurverhogingen van Alticom, eigenaar van de betonnen torens. Die vraagt echter minder dan de helft (1.435 euro) per strekkende meter.

Een wetsvoorstel dat in mei in de Tweede Kamer is aangenomen, moet een einde maken aan deze „ongebreidelde prijsopdrijving”, zoals BP het noemt. Publieke en commerciële zenders kunnen volgens Van der Hoeven miljoenen besparen als de tarieven dalen die ze krijgen doorberekend voor de huur van zenders.

Nog een voorbeeld van machtsmisbruik vindt Van der Hoeven de tarieven die hij moet betalen voor de noodmast in Assen. Die vervangt gedeeltelijk de ingestorte mast in Smilde. Novec brengt BP 75.000 euro per maand in rekening voor Assen, terwijl Smilde 50.000 euro per jaar kostte. „Dat is appels met peren vergelijken”, zegt de woordvoerder van Novec. „Door de korte looptijd heb je te maken met een korte afschrijvingstermijn en extra kosten.” Een BP-medewerker zegt daarop dat de mast in Assen overbodig was in Amsterdam en al tien jaar is afgeschreven.

De omroepen en BP willen dat de overheid gaat optreden. Van der Hoeven: „Je kunt je afvragen of het staatsbedrijf Novec de markt waarin het opereert wel begrijpt en of de overheid niet eens moet ingrijpen in dit monopolie. De politiek kan zich niet langer afzijdig houden.”

NPO-directeur Cees de Bruin is het met hem eens. „De marktwerking is te ver gegaan. De versplintering van de dienstverlening is een groot probleem geworden.”