Mark Rutte, red Europa - met hart en ziel

Aan het begin van het politieke seizoen blikt politiek columnist Marc Chavannes vooruit. Vanaf komende zaterdag hervat hij zijn column Opklaringen in de sectie Opinie & Debat.

Illustratie Ruben Oppenheimer

Het was prehistorie in Mark Rutte-tijd, een jaar of drie geleden. De liberale leider was nog herstellende van de Verdonk-episode. Op zoek naar een wervend verhaal voor de VVD vond hij inspiratie in het boek van de Amerikaanse psycholoog Drew Westen, The Political Brain. Rutte kocht een stapeltje en gaf het boek aan vrienden en bekenden.

Westen schudde Democraten in de VS destijds wakker: redelijke kritiek op George W. Bush zet geen zoden aan de dijk, laat eerst zien wie je bent en waar je hart ligt, win emotioneel vertrouwen, pas daarna kan je kiezers overtuigen van moeilijke dingen. Obama was daarin een natuurtalent. Mede gevoed door deze lessen kwam, verleidde en overwon hij. En zit nu bijna aan de grond na een gekmakend gevecht met rabiaat Republikanisme.

Mark Rutte deelt Drew Westen niet meer uit, maar zijn vroege bewondering voor dit handboek serieus charismatisch leiderschap zegt veel over de politicus die Mark Rutte wilde zijn, over zijn on-Nederlandse succes tot nu toe. En minstens even veel over de staatsman die hij kan worden. Die hij moet worden. De crisis is er naar. Fris-en-spontaan-zijn slijt snel. Eerlijk zijn en nog beter presenteren is lang niet voldoende.

Terwijl Europa met de dag dichter naar de afgrond glijdt moest de minister-president deze week de even van vakantie teruggekeerde Tweede Kamer uitleggen hoe hij na de Eurotop van 21 juli de Nederlandse bijdrage aan de redding van Griekenland 50 miljard te laag had benoemd. In gewone omstandigheden een terecht debat, over luttele miljoenen wordt wel sneller en driftiger vergaderd.

Maar het zijn geen gewone tijden. Als de euro uit elkaar spat, verliest iedere bank, iedere overheid, iedere burger met een pensioen of een spaarrekening bakken met geld. Als gebrek aan Europese daadkracht tien jaar stagnatie oplevert, doemt een werklozencontinent op met voor iedere lidstaat zijn eigen Tottenham en Hackney, grauwe winkelstraten met proletarisch winkelen in de oneven jaren.

Angela Merkel en Nicolas Sarkozy kwamen dinsdag bij elkaar om de aanzwellende crisis te bezweren, maar zij konden elkaar niet bevrijden van hun nationale remmingen. Hun Europese to-do-lijstje bracht amper een dag hoop. Daarna zag iedereen dat de twee meest prominente zondaars tegen het Stabiliteits- en Groeipact nog steeds geen objectieve sancties aandurven. De beurzen klapten verder in, sommige Europese banken lijken weer zo krap te zitten dat de door Merkozy geopperde transactiebelasting op z’n zachtst ontijdig lijkt.

Het debat in de Tweede Kamer ontlokte minister-president Rutte wel excuses, maar steeds dezelfde en niet de goede. Onhandig rekenvoorbeeld gekozen. Zult u het niet meer doen? Nee, ik zal voortaan helder communiceren. Hij had zijn verontschuldigingen beter kunnen aanbieden voor het feit dat hij nog steeds acteert in het verlengde van Gerrit Zalms ‘Mijn Geld Terug’, de eurosceptische sirenenzang die Nederland de laatste tien jaar tot een irrelevante Europaspeler heeft gemaakt. Zonder dat het ons iets heeft opgeleverd.

De Kamer kwam woensdag dichter bij de werkelijke crisis dan een dag eerder met communicatie-gepraat. In navolging van CDA-fractievoorzitter Van Haersma Buma, die in de Volkskrant pleitte voor een Europese Begrotingsautoriteit, richtte het debat zich meer op de vraag: wat doen we aan de noodtoestand? Het Nederlandse parlement leek zich aan de werkelijkheid te wijden. Maar daar was al snel een vluchtroute: hoeveel soevereiniteit dragen we nu weer over aan een Europese instantie?

We dragen niks over, stelde de minister-president gerust, dat is al gebeurd bij de invoering van het Groei- en Stabiliteitspact. Alleen wordt het sanctiesysteem nu ‘ingevuld’. Overdragen van bevoegdheden aan ‘Europa’ is even radioactief als ‘meer geld naar de Grieken’. Met dank aan de PVV. Niet alleen het kabinet is daar fel op. Ook SP en PvdA staan wat dat betreft op scherp.

Opnieuw strooide men zich gezellig zand in de ogen. De vraag is niet of er nog een onsje extra autonomie wordt overgedragen aan Europa. Nederland heeft al vrijwel geen economische autonomie meer. Globalisering en de ontwikkeling van de Europese Unie als samen-sterk-antwoord hebben Nederland tot onderdeel van een groot en onoverzichtelijk geheel gemaakt. Een constructie die nu wankelt door eerdere constructiefouten.

Als één van de zes oprichters waren we al zo klein dat we alleen via zeer bekwame Europese spelers een partijtje konden meeblazen. Te midden van 27 lidstaten klinkt het Nederlandse geluid zwakker. Wie ook nog wantrouwig mokt en pruilt wordt helemaal niet meer gehoord.

De echte vraag is of en hoe Nederland nog enige invloed kan uitoefenen. De ontwikkelingen voltrekken zich grotendeels buiten ons om, maar bepalen wel ons lot. Als Europa uit elkaar valt wordt Nederland niet opeens zelfstandig. Wie dat suggereert is naïef of misleidt het volk. Als we weer ‘op onszelf’ in de wereld staan wordt Nederland pas goed afhankelijk van Berlijn, met onze Dutchmark, maar zonder stemrecht.

In het Kamerdebat van deze week suste een ruime meerderheid zichzelf in slaap met een illusie van nationale soevereiniteit. Beeldvorming die voorbij gaat aan de feiten. Alleen D66 en voorzichtig de CDA-fractie na de coming-out van Van Haersma Buma, trachtten zich met het werkelijke Europa bezig te houden. PvdA-leider Cohen voelde Rutte op dat front wel aan de tand maar hij wist bij de premier geen centimeter extra erkenning van de realiteit te verzilveren.

Wat zich al tien jaar wreekt is dat de hele naoorlogse opbouw van het verenigd Europa is voorgesteld als een onontkoombaar veiligheidsproject met economische en juridische middelen. Zo is ook de te snelle uitbreiding met de ex-Sovjetstaten erdoor gerommeld. Ook de instelling en uitbouw van het Europese Parlement heeft nog niet de noodzakelijke politisering gebracht.

De vraag die nu acuut aan de orde is gaat niet over meer of minder Europa. Een discussie over meer of minder wereld heeft ook niet zo veel zin. Nederland is deel van een onvolmaakt Europa. Wat dreigt is een steeds kaler Europa, met alleen een gemeenschappelijke markt. Terwijl een belangrijk kenmerk en de meerwaarde van Europa vergeleken bij veel andere delen van de wereld is dat hier vormen van gemeenschapszin op supranationaal niveau gestalte hebben gekregen. Kort gezegd, het Rijnlands Model.

Europa is in de Nederlandse politiek na het negatieve referendum angstig verder gedepolitiseerd. Het gaat nergens over, het mag niet meer kosten, we blijven baas in eigen tuintje. Terwijl de werkelijke strijd zou moeten gaan over de vraag hoe de ons bekende vormen van Europese beschaving in alle lidstaten zijn te realiseren, en welke solidariteit tussen rijkere en armere landen is op te brengen. Dat alles in een wereld waarin anderen sneller groeien – vaak zonder al die sociale verworvenheden.

Het gaat bij het echte Europa ook over huisvesting, gezondheidszorg, non-discriminatie, rechtsgelijkheid, onderwijs voor iedereen, een vangnet voor onverzekerbaar onheil, cultuur als essentieel onderdeel van mens-zijn. Allemaal schone zaken die we als standaardrechten beschouwen, maar die in een tot markt gereduceerde Europese Unie buiten de boot dreigen te vallen. De ontwikkeling in die richting is duidelijk te zien aan het kabinet-Rutte met zijn nadruk op 18 miljard bezuinigen, weer of geen weer.

Het kabinet kon woensdag weer overleven dankzij het verantwoordelijkheidsbesef van PvdA, D66 en GroenLinks. Ondanks het honend provincialisme van lat-partner PVV. Naarmate de Europese crisisagenda de aandacht van het kabinet permanenter opeist, zal de gedoogconstructie van VVD, CDA en PVV meer worden ontmaskerd als politiek gemakvoer – lekker op de bank voor de buis. Terwijl buiten de boel in de fik staat.

Mark Rutte heeft eigenlijk geen keus. Hij zal moeten uitgroeien tot erfopvolger van mensen als Beijen, Kohnstamm, Mansholt, Wellenstein – uit pure noodzaak. Hij zal moeten uitleggen dat Europa geen optie is, maar ons woongebouw. Willen we over vaste lasten en groot onderhoud meepraten dan hoeven we niet onkritisch alles uit Brussel te omhelzen. Wel moeten we als de hazen weer gaan meedoen zonder in iedere bijzin het geheel verdacht te maken.

Als Rutte met zijn hart en zijn hoofd die werkelijkheid vormgeeft, met Drew Westen onder handbereik, zal in eigen land een meerderheid de logica ervan inzien. Dan heeft hij de rugdekking om Nederland in Europa weer een rol van bouwer en bemiddelaar te bezorgen. Het vergt de kracht en het uithoudingsvermogen van Hercules. Bij iedere bocht in de weg zal een veelkoppig monster hem opwachten. Jaren binnenlandse hoon en buitenlandse halfhartigheden zijn niet een, twee, drie weg gepoetst.

Europa moet niet langer worden ontlopen maar middelpunt worden van het politiek debat. Politisering is geen vies maar een gezond democratisch begrip. Er zijn grote keuzes te maken. Daarover moet het gaan, zowel in het nationale als het Europese parlement. Misschien groeien Mark Rutte en Maxime Verhagen vrij snel toe naar een nieuw gedoogakkoord. Dit keer met de partijen die mee willen bouwen aan de Europese realiteit van Nederland. Partijen die niet op de slang gaan staan terwijl de Akropolisbrand wordt geblust.

    • Marc Chavannes