Bewonderd om zijn sprankelende associaties

De Chileense regisseur Raul Ruiz werd bewonderd om zijn sprankelende associaties. Zijn zwanenzang was de zes uur durende tv-epos Mistérios de Lisboa.

Hij was Chileen van geboorte, Fransman in ballingschap en ook een beetje Nederlander, omdat de gisteren in zijn woonplaats Parijs aan een longinfectie overleden theatermaker en filmregisseur Raul Ruiz in 1982 met Willeke van Ammelrooy de Nederlandse speelfilm Het dak van de walvis maakte. Nederlands betekent in dit geval vooral Nederlandse productiegeld, want de film over een antropoloog die verscheurd raakt tussen de westerse wereld en een indianenstam, is diep geworteld in het Zuid-Amerikaanse surrealisme.

Ruiz was geen verteller van traditionele verhalen, maar een stream of consciousness-filmer, die een voortdurende stroom gedachten en invallen door middel van vaak sprookjesachtig betoverende beelden aan elkaar smeedde. Een onderscheid tussen hoge en lage cultuur maakte hij daarbij niet. Hij verfilmde net zo lief toneelschrijvers als Shakespeare of Racine als dat hij samenwerkte met B-filmkoning Roger Corman. Dat blijkt ook uit het filmwerk dat nu zijn laatste is gebleken: het onlangs op dvd uitgekomen Mistérios de Lisboa (2011), een zes uur durend televisie-epos over de seksuele escapades van de negentiende-eeuwse Portugese aristocratie.

De in 1941 in Puerto Montt geboren Ruiz studeerde film in Argentinië, keerde halverwege de jaren zestig naar Chili terug voor zijn in Locarno met een Gouden Luipaard bekroonde debuutfilm Tres tristes tigres (1968). Na de coup van Pinochet in 1973 vertrok de links-geëngageerde Ruiz naar Parijs, waar hij met de grote namen van de Europese film werkte, zoals Marcello Mastroianni in Drie levens en slechts een dood (1996) en Catherine Deneuve in Généalogies d’un crime (1997). Films die om tijd en herinneringen draaien, en de functie van fictie voor het geheugen. Soms werd dat als te hermetisch ervaren, vaak bewonderd om de sprankelende associaties.

Geen wonder dat hij zich dus aan de Proust-verfilming Le temps retrouvé (1999) waagde, waarvoor hij zijn lievelingsacteur John Malkovich castte. Die was ook nog te zien in Les âmes fortes (2001), Klimt (2006) en As linhas de torres, de film waaraan Ruiz tot aan zijn dood toe aan werkte, naast het in zijn Chileense kinderjaren gesitueerde La noche de enfrente.

    • Dana Linssen