Voor activisten in Novosibirsk bewijst 'augustus 1991' de kracht van democratie

Officieel wordt vandaag niets gevierd in Moskou. Maar twintig jaar maakten burgers een eind aan een coup. Voor sommigen is dat nog steeds een inspirerend voorbeeld.

Former Soviet President Mikhail Gorbachev listens during a news conference in Moscow August 17, 2011. Gorbachev, instigator of policies of Glasnost and Perestroika, was the last leader of the Soviet Union whose demise 20 years ago will be marked on Friday. REUTERS/Grigory Dukor (RUSSIA - Tags: POLITICS PROFILE ANNIVERSARY) REUTERS

Voor de nu 29-jarige burgeractivist Semjon Goenkin in het Siberische Novosibirsk was de coup van 19 augustus 1991 in Moskou een belangrijk moment. ,,Ik was toen negen jaar oud, maar herinner het me nog heel goed, ook al gebeurde het allemaal in Moskou en niet hier in Siberië.” Conservatieve ministers en KGB’ers probeerden die dag de hervormingspolitiek van president Michail Gorbatsjov de nek om te draaien door hem gevangen te nemen en de noodtoestand af te kondigen. Na drie dagen was de staatsgreep mislukt, dankzij het verzet van duizenden Moskovieten, die onder leiding van burgemeester Boris Jeltsin het Witte Huis, zetel van de regering, kwamen verdedigen en op wie het leger weigerde te schieten.

In de daarop volgende maanden loste de Sovjet-Unie op. Het communistisch systeem werd afgeschaft, het Sovjetimperium viel uiteen, de staat verkruimelde. Rompstaat Rusland begon aan het opbouwen van een wankele democratie.

Twintig jaar later hebben conservatieve ex-KGB’ers de macht alsnog in handen gekregen. De democratie is uitgeschakeld, de oppositie wordt op alle fronten tegengewerkt, regeringspartij Verenigd Rusland van Vladimir Poetin is een slap aftreksel van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, zoals Gorbatsjov dezer dagen overal in interviews zegt.

De gebeurtenissen van augustus 1991 lijken vergeten. Ze worden zelfs niet officieel herdacht, of het moet zijn door een documentaire die vanavond laat door de staatstelevisie wordt uitgezonden. Alleen oppositiepartijen en mensenrechtenactivisten organiseren de komende dagen herdenkingsbijeenkomsten in Moskou.

Voor veel gewone Russen is de overwinning op de couplegers besmet door de chaos die erop volgde. ,,Het laat mijn ouders geheel onverschillig”, beaamt Goenkin. ,,Ze zijn passief geworden, ook al stonden ze in 1991 achter de hervormingen. Zoals bijna alle Russen menen ook zij dat ze toch niets aan de politieke situatie kunnen veranderen.”

Zelf denkt hij er anders over. Hij is een activist van een nieuwe generatie, die wel degelijk meent invloed op de politiek te kunnen uitoefenen. ,,En hopelijk heb je daar geen revolutie voor nodig, want die kan heel gevaarlijk uitpakken, met al die rechtsextremisten in ons land.”

Met zijn 26-jarige strijdmakker en collega-IT’er Oleg (die niet met zijn achternaam in de krant wil) zit hij aan de oever van de rivier de Ob te vertellen ze over hun acties. Ze zijn er enthousiast over, vooral nu de parlementsverkiezingen van december naderen, die volgens hen spannend worden. ,,Verenigd Rusland doet het heel erg slecht in de peilingen en er zullen heel wat stemmen vervalst moeten worden om die partij aan een meerderheid te helpen”, zegt Oleg.

Goenkin: ,,Wij roepen iedereen op niet op Verenigd Rusland te stemmen, want die belooft veel, maar doet helemaal niets.”

Hij doelt daarbij vooral op het onvermogen van die partij een einde te maken aan het grote gebrek aan kindercrèches – de aanleiding voor zijn activisme. ,,Er staan in onze provincie 67.000 kinderen in de wachtrij voor een crèche”, zegt Oleg, die net als Goenkin een jonge vader is. ,,In de stad zelf zijn het er 40.000. En dat op een totale bevolking van drie miljoen.”

Met behulp van internet en ouderfora begonnen ze in 2009 met actievoeren ,,Maar omdat we ons niet formeel hebben geregistreerd, weten we niet hoeveel mensen er achter ons staan”, zegt Goenkin. ,,Wel reageren er zo’n duizend mensen op onze website. Ons protest heeft zich inmiddels uitgebreid naar Samara, Krasnojarsk, Tomsk en Vladivostok, waardoor de federale regering kan zien dat het geen lokaal, maar een landelijk probleem is. In Rusland wachten twee miljoen kinderen op een plaats. En ondanks alle olie- en gasinkomsten, is er geen geld voor nieuwe crèches, terwijl dat er wel is voor de Winterspelen in Sotsji.”

Af en toe organiseren ze een protestbetoging. Anders dan in Moskou wordt die door de lokale autoriteiten toegestaan. ,,Op 1 juni, de Dag van de Bescherming van het Kind, kregen we vijftig man de straat op”, vertelt Oleg. ,,En dat is niet veel. Maar de meerderheid van de bevolking ontkent dat er problemen zijn en daarvan profiteert de regering.”

In een café in het centrum benadrukt even later ook de 30-jarige journaliste Joelia Drokova het gebrek aan animo onder de Russen om voor hun rechten op te komen. ,,Zeven jaar geleden protesteerden de mensen nog massaal tegen de afschaffing van de extra-pensioenvoorzieningen”, zegt ze. ,,Maar nu komen er bij de demonstraties voor de verdediging van Grondwetsartikel 31 (dat huiselijk gezegd de vrijheid om te demonstreren garandeert) in Novosibirsk hoogstens dertig man opdagen.”

Drokova wijst erop dat er in geen reden is om bang te zijn voor de overheid. ,,De lokale regering is heel wat toleranter dan in andere grote steden. Maar tegelijkertijd is er een hoop mis. Investeerders schrikken terug voor de corruptie en de bureaucratie. En twee jaar geleden werden de viceburgemeester en zijn vader, de wethouder voor Sportzaken, gearresteerd wegens het leiden van een criminele organisatie en poging tot doodslag.”

Over de toekomst van haar land en de democratische erfenis van augustus 1991 is Drokova somber. ,,De mislukte coup wordt in Rusland niet herdacht. De regering wil niets van het verleden weten. Ze is met het heden bezig. Maar tegelijkertijd neemt ze geen enkel initiatief, waardoor Rusland zich niet ontwikkelt. ”

    • Michel Krielaars