Siberië (3) Het Zwanenmeer - augustus 1991

Vandaag is het twintig jaar geleden dat in de Sovjet-Unie een groepje conservatieve ministers en KGB’ers president Gorbatsjov probeerde af te zetten en diens hervormingspolitiek de nek om wilde draaien. De staatsgreep was slecht voorbereid en eindigde drie dagen later in een mislukking. In de daarop volgende maanden kwam een einde aan de almacht van de

Vandaag is het twintig jaar geleden dat in de Sovjet-Unie een groepje conservatieve ministers en KGB’ers president Gorbatsjov probeerde af te zetten en diens hervormingspolitiek de nek om wilde draaien. De staatsgreep was slecht voorbereid en eindigde drie dagen later in een mislukking. In de daarop volgende maanden kwam een einde aan de almacht van de Communistische Partij en viel het Sovjet-imperium uiteen.

In het Rusland van nu is weinig aandacht voor  die gebeurtenissen. Enkele deelnemers  aan het verzet tegen de putschisten organiseerden vanochtend weliswaar een kleine herdenkingsceremonie voor het Witte Huis. En vanavond werden op de Mussenheuvels de drie jongens herdacht, die bij de verdediging van hun idealen om het leven kwamen, maar dat is het zo ongeveer wel.

De Russische autoriteiten besteden geen aandacht aan de 19de augustus. Waarom zouden ze ook? Tenslotte  zijn de huidige machthebbers de erfgenamen van de conservatieve KGB’ers van toen. Democratie en parlementaire oppositie zijn dankzij hun ingrijpen alsnog begrippen uit het verleden geworden. De  meeste gewone Russen, die 1991 bewust hebben meegemaakt, vinden het prima zo. Ze zijn onverschillig en passief geworden als gevolg van de politieke en economische chaos van de  volgende tien jaar.

Toch merk je niet bij iedereen die onverschilligheid. Zojuist zat ik in Kemerovo nog in een restaurant met twee voormalige overheidsdienaren, die sinds een paar jaar voor zichzelf zijn begonnen. Twintig jaar geleden - ze waren toen nog studenten - stonden ze pal achter Gorbatsjov en nog altijd hangen ze diens idealen aan.

In geuren en kleuren vertelden ze  vervolgens hoe ze in hun tijd als ambtenaar de afgelopen jaren  de verkiezingsuitslagen op het gemeentehuis moesten vervalsen en  hun ondergeschikten moesten dwingen op VR te stemmen. ,,Het was een dienstbevel”, zei Aleksej. ,,Als we het niet deden werden we ontslagen.”

Een korte steekproef onder tientallen jonge Russen die elkaar vanavond op de bankjes op de Sovjet-boulevard in Kemerovo zaten te liefkozen, leverde even later op dat geen van  hen van plan is op Verenigd Rusland te stemmen. ,,Een partij van dieven”, zeiden ze allen, zodra ik de regeringspartij noemde. Grote vraag is nu of die jongeren naar de stembus gaan, want dat wisten ze nog niet.

Maar wat ze ook doen, toch wil  ik met fellowtravelers en Poetinbewonderaars als Joera Mulders en Nils van der Vegte beweren dat Verenigd Rusland  in december een overtuigende verkiezingsoverwinning behaalt. Ook omdat voetbalsupporters de plaats van de OVSE als verkiezingswaarnemers zullen innemen, zoals premier Poetin zelf onlangs nog verkondigde. En daarna nog eens twaalf jaar Poetin als president, om de cirkel rond te maken.

Maar in 1991 lagen alle wegen nog open. Fotograaf Oleg Klimov, met wie ik deze reis maak, heeft daarom op internetsite Lenta.ru een prachtig project opgezet over die hoopvolle dagen, toen duizenden Russen de straat opgingen om te getuigen van hun verlangen naar een ander leven dan wat hun onder de communistische dictatuur werd opgelegd. Het begint op de 19de augustus en geeft vervolgens een kroniek van de gebeurtenissen van dag tot dag. Vanaf 12 december zijn zelfs actuele foto- en videoreportages te zien uit de vroegere deelrepublieken van de Sovjet-Unie, voorzien van begeleidende artikelen. Kijk en huiver op: Het Zwanenmeer.

 

    • Michel Krielaars