Nederland is lang niet zo keurig als wij denken

‘Een ongelooflijk stom idee, een onzalig en rampzalig plan.” Aha! Zoiets lezen we graag, zeker als iemand aan het woord is van wie we niets dan nuances verwachten – voorzitter Reinier van Zutphen van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak. We lezen het helemaal graag als het gaat over iets waarvan je denkt dat het te saai is om een artikel over uit te lezen: de verhoging van de griffierechten.

Sommige ogenschijnlijk saaie onderwerpen zijn helemaal niet saai. Sommige vermeende details zijn van het grootste belang voor het soort land waarin we leven. Griffierechten zijn daarvan een heel goed voorbeeld. Die rechten verhogen is niet als een verhoging van de broodprijs. Het is een aantasting van de rechtsbescherming.

Dat het onbehoorlijk is om de toegang tot de rechter te bemoeilijken, had menigeen zelf al wel bedacht en ook al wel gelezen, maar hoe gaat zoiets? Je neemt het voor kennisgeving aan. Vervolgens denk je weer aan allerlei andere dingen. Die komen in de kern vaak neer op: ‘waarom moet je ook naar de rechter’, of ‘dat zal mij niet overkomen’. Zo is de mens helaas. Hij of zij is snel geneigd om te denken dat hij of zij zelf nergens iets mee te maken heeft en ‘niets te verbergen’ heeft – totdat ze je e-mails op straat gooien of zoiets.

‘Als jij als loodgieter eerst het driedubbele moet investeren om een openstaande vordering te incasseren, welke rechtsbescherming heb je dan nog?”, vraagt Van Zutphen retorisch in het uitgebreide vraaggesprek dat De Groene Amsterdammer vorige week met hem had.

Het is toch niet te geloven, mopperde ik na lezing van dit stuk tegen een advocaat die is gespecialiseerd in intellectueel eigendom. „Iedereen roept altijd zo makkelijk: als het je niet bevalt, dan ga je toch naar de rechter, maar dat kan straks helemaal niemand meer betalen.”

Nu ook al niet, zei de advocaat. „Stel: je hebt een klein bedrijfje, zeg een stoelenmakerij. Je maakt naar eer en geweten je stoelen, maar dan komt op een dag een groter bedrijf en dat zegt: die stoelen die jij maakt, die lijken verdacht veel op de onze. Dat nemen wij niet!

„‘Wat krijgen we nu’, zeg jij, want je hebt de stoelen van die concurrent zelfs nog nooit gezien. ‘Wat een onzin.’”

„De concurrent, die een heel wat groter bedrijf heeft, daagt je voor de rechter. Jij moet je dus wel verdedigen. Daarvoor heb je een advocaat nodig. Die zijn nogal duur, dus voor je het weet heb je twintigduizend euro advocatenkosten. Je betaalt de nieuwe, kostendekkende griffierechten, want ook al was het niet jouw idee om te gaan procederen, betalen zul je voortaan.

„Je wordt in het gelijk gesteld, maar de wederpartij gaat in beroep. Dan kon je weleens failliet gaan. Voor de beroepsprocedure betaal je immers weer advocatenkosten en nu nog hogere griffierechten. Zelfs als je uiteindelijk gelijk krijgt, ben je, het is dan namelijk op zijn allerminst twee jaar en tienduizenden euro’s later, toch al in financiële moeilijkheden geraakt. Dus een klein bedrijfje moet, als een concurrent met meer financiële armslag dreigt met de rechter, altijd schikken, ongeachtof de andere partij gelijk heeft.”

Dit is niet echt leuk om te horen over onze fijne rechtsstaat. Die verhoogde griffierechten, waartegen ook de nationale ombudsman al heeft gewaarschuwd, komen er gewoon nog bij. Wee je gebeente als je als burger in een rechtszaak terechtkomt, en al helemaal als dat een rechtszaak tegen de overheid is. De overheid beschermt zichzelf goed en kan lang procederen. Jij, burger die je recht wilt halen, kan dat niet. Zelfs als je minvermogend bent, kunnen de griffierechten stijgen tot maximaal 9.375 euro. Welke minvermogende heeft dat ergens liggen?

„Als de overheid het de burger onmogelijk maakt om tegen diezelfde overheid te procederen, zijn we wel een grensje over, zou ik denken”, zegt Van Zutphen onderkoeld.

Het zijn trouwens niet alleen de griffierechten. Het idee om minimumstraffen in te voeren, het idee om steeds meer naar het bestuursrecht te brengen, waardoor de overheid zelf straft in plaats van een onafhankelijke rechter – het is allemaal griezelig. Nederland, dat wij altijd hielden voor zo’n keurige rechtsstaat, is dat heel wat minder dan gedacht. Lees ook het boekje Op drijfijs van rechter Willem van Bennekom. Hij laat zien hoe Nederland zijn burgers heel wat minder bescherming biedt dan die burgers zelf denken.

Gelukkig is de minister-president weer terug van vakantie. Het parlement kan twee dagen besteden aan de discussie of hij een rekenfout heeft gemaakt en of zijn excuses daarvoor wel nederig genoeg waren. Dat is natuurlijk heel wat belangrijker.

Dan hebben we de crisis nog en de kogels van links en van rechts en dan, voor de liefhebbers, zou het misschien eens over de rechtsstaat kunnen gaan.

Ik sluit me graag aan bij Van Zutphen. Hij weet het magistratelijk uit te drukken: „Ongelooflijk stom.”

    • Marjoleine de Vos