De poolreis van Shackleton, maar dan nu met poppen

Festival Noorderzon; Theater 69° S, Phantom Limb Company en Entitled, Quarantine. Gezien: 18/8 Groningen. T/m 28/8. Inl: noorderzon.nl ****

Het suizen van een ijzige poolwind klinkt door de theaterzaal. IJsbergen ontvouwen zich als abstracte sculpturen. Vonken en sluiers noorderlicht flitsen tegen de achterwand. Het uit New York afkomstige gezelschap Phantom Limb Company brengt tijdens het festival Noorderzon in Groningen de voorstelling 69° S over de legendarische reis van Shackleton naar de zuidpool. In die ijswitte entourage zijn de mannen kleine, donker geklede poppen, bespeeld door acteurs op reusachtige stelten. Ze hangen aan onzichtbare draden. Dit spel is een mooi symbool van de nietigheid van de mens in een woestenij. Op de achtergrond ligt het wrak van hun schip, de Endurance.

Noorderzon brengt, in tegenstelling tot andere zomerfestivals, hoofdzakelijk internationale voorstellingen. Artistiek directeur Mark Yeoman legt de nadruk op performances in de brede betekenis van het woord, met een grote visuele uitstraling. 69° S is daarvan een overtuigend voorbeeld. De poppen zijn gekleed in materiaal dat echt door de expeditieleden in 1914 werd gebruikt. Als fragiele wezens dolen ze rond. De Endurance is een zwart spookschip, ingeklemd door het ijs. De 69° zuiderbreedte heeft betrekking op de plaats waar het schip verging. Dit noodlot dreigde de ondergang van de expeditie te worden, maar als door een wonder en dankzij kameraadschap overleefde de bemanning. De poppen lijken geleidelijk tot leven te komen; ze krijgen expressie, ze kunnen wanhoop tonen en als toeschouwer voel je de kou in hun poppenbotten.

Van geheel andere orde, maar vergelijkbaar in de manier waarop een toneelvoorstelling performancekunst is, is Entitled, vrij vertaald als Recht hebben op. Het uit Manchester afkomstige gezelschap Quarantine reist veelvuldig door Groot-Brittannië en Europa met doeltreffend minimale voorstellingen. Tijdens een van de gastoptredens viel het regisseur Richard Gregory op hoe vluchtig dit allemaal is: eerst twee, drie dagen bouwen, dan spelen. Een uur na afloop is alles voorbij. Hij bedacht een tergend trage, soms verwarrende uitvoering die begint met een volkomen lege ruimte, een empty space. Technici vullen de zwarte toneelzaal met spotlichten. Ze bouwen een wand op. Een schrijver zit terzijde en werkt aan het script. Een gitarist vertelt over zijn leven als mislukte danser. Hij plukt aan de snaren van zijn gitaar, staat tegen een wand die eruitziet als de nachtelijke sterrenhemel van 69° S. Juist op het moment dat de wand is opgebouwd, begint het afbreken.

Wat Richard Gregory en zijn gezelschap laten zien, is dat de mens aldoor naar iets reikt dat buiten zijn vermogen ligt. Het woord ‘beyond’ valt vaak; we zoeken altijd de grenzen op. Net zoals Shackleton met zijn barre poolreis.

Theater maken is voor Quarantine de „kunst van de onzichtbare hand”. In de theaterzaal ziet niemand wie de acteurs en dansers bestuurt, alsof het marionetten zijn. Maar er ligt wel degelijk een plan aan ten grondslag. Met Entitled laten de performers zien hoe complex zelfs een minimale handeling is als het instellen van een lichtstand. En welk effect dat heeft. Acteurs zijn ook poppen, bewogen door onzichtbare krachten.