'De euro is een mislukt experiment'

Voormalig belegger en econoom Jaap van Duijn vindt dat Griekenland afscheid moet nemen van de euro. Afschrijven op de schuld en met twintig procent devalueren. Pleidooi voor een terugkeer naar financiële degelijkheid.

Jaap van Duijn aan de oever van de Boonervliet in Maassluis. Foto NRC Handelsblad, Rien Zilvold maassluis jaap van duijn foto nrc rien zilvold

‘De recessie komt eerder dan ik had gedacht’, zegt Jaap van Duijn, econoom en voormalig topbelegger bij vermogensbeheerder Robeco. De turbulente ontwikkeling op de aandelenbeurzen en de eurocrisis slaan over naar de reële economie. De economische groei stagneert, de werkloosheid loopt op en het consumentenvertrouwen daalt snel. „Ik had een recessie verwacht in 2013, maar het gaat sneller.”

De 67-jarige Van Duijn ontvangt in zijn woonkamer, het huis ligt verscholen tussen de rivierdijk en de Boonervliet in Maassluis. Hij is al zes jaar met pensioen maar houdt zich nog elke dag bezig met beleggen. Jaap van Duijn is een cijferfetisjist. De tabellen en grafieken met economische data die Van Duijn in zijn voormalig kantoor van Robeco had hangen, zijn verdwenen. „Ik maak geen afdrukken meer, maar verwerk de nieuwe gegevens in spreadsheets.”

Van Duijn ziet een parallel met de economisch ontwikkeling in de jaren zeventig. „In 1973 de eerste oliecrisis, recessie, zwak herstel. In 1979 tweede oliecrisis, recessie. Vervang je olie door banken dan weet je wat ons te wachten staat.”

Na zijn pensionering is Van Duijn in het verleden gedoken. Het resultaat wordt volgende week gepubliceerd. Een 350 pagina’s tellend boek met als titel De Schuldenberg. Hoe de wereldwijde schuldenlast ons allemaal gaat raken. In de afgelopen dertig jaar zijn de schulden in de westerse landen gestegen als nooit tevoren en tot niveaus die ook nooit eerder werden bereikt, vertelt Van Duijn. Die opeenstapeling van schulden leidde in 2007 tot een crisis op de Amerikaanse huizenmarkt, die vervolgens oversloeg naar de rest van de ontwikkelde landen en uitgroeide tot een internationale bankencrisis. De schulden werden opgebouwd omdat de rente laag was en de consumenten en investeerders optimistisch.

Al bijna een halve eeuw bestudeert u de economie. Wat ontdekte u bij deze studie?

„De Nederlandse huishoudens zijn wereldkampioen schulden – het is anders dan het beeld dat ik had. De Nederlandse gezinnen hebben, gerelateerd aan hun inkomen, meer schulden dan de gezinnen van welk land ook. Voor het eerst in de geschiedenis hebben de gezinnen meer schulden dan alle bedrijven. Twintig jaar geleden was dat de helft. Onze staatsschuld is niet uitzonderlijk. In de zuidelijke landen zien we het spiegelbeeld: de overheden hebben hoge schulden, maar de gezinnen sparen en investeren in huizen zonder veel te hoeven lenen.”

Wat is de oorzaak van de gestegen schulden van Nederlandse gezinnen?

„De schuldpositie hebben Nederlanders te danken aan hun torenhoge hypotheken. Dat komt door de fiscale begunstiging van het woningbezit via de hypotheekaftrek. En het royale leengedrag van de banken.

„De pendule van de doorgeschoten rente aan de ene kant gaat terugzwaaien. De rente gaat stijgen en er komt een terugkeer naar de financiële soliditeit, naar opvattingen die in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog heel normaal waren.”

In uw boek staan acht aanbevelingen die zich laten zich lezen als de stellingen die Luther in 1417 op de kerkdeur aan de deur van de slotkerk te Wittenberg spijkerde. Een pleidooi voor een terugkeer naar financiële degelijkheid, en een mentaliteitsverandering bij de burger.

„Gezinnen zullen niet meer uit hun schulden kunnen groeien doordat het inkomen stijgt en het huis in waarde toeneemt. De hoge schulden moeten worden aangepakt. Pas toen begin jaren tachtig iets werd gedaan aan de onderliggende oorzaak van de recessie, de te hoge overheidsschuld, kwam er structureel herstel. Nu moet de schuld van de particulieren worden aangepakt. Het geleidelijk afschaffen van de renteaftrek is absoluut noodzakelijk.

„Een van de lessen van de crisis is dat banken hun eigen vermogen moeten verhogen en minder kredieten zullen verstrekken. De komende twintig tot dertig jaar zijn we kwijt om terug te keren naar normale verhoudingen. Woninghypotheken van 70 procent van de aankoopprijs zijn historisch vele malen normaler dan de 110 procent van nu.

„In de Verenigde Staten is de ontschuldiging (deleverage) in volle gang. Sinds eind 2007 zijn de gezinsschulden ieder kwartaal gedaald, simpelweg omdat de sleutel van de woning wordt ingeleverd en er niet meer wordt betaald. Ook in Europa zullen de schulden moeten dalen.”

Griekenland – staatsschuld van 300 miljard euro, ruim 150 procent van het bruto binnenlands product – moet ook de sleutel inleveren?

„Die schuld kunnen ze nooit terugbetalen. Het probleem van Griekenland is dat ze de euro hebben. Met de drachme waren de problemen nooit zo groot geworden. De enige oplossing is: uitstappen uit de euro, afstempelen van de schuld, devalueren met twintig procent. Zo wordt de exportpositie verbeterd, een vakantie in Griekenland goedkoper en de economisch groei gestimuleerd.”

Het einde van de euro.

„De euro is een mislukt experiment. Er zijn landen, zoals Griekenland, die nooit hadden mogen worden toegelaten tot de muntunie. Er komt verzet van twee kanten. Van de Grieken die het bezuinigen beu zijn, én van de burgers van de noordelijke landen die geen geld meer willen steken in de zuidelijke landen.

„De euro is meer door politieke wenselijkheden dan economische realiteit ingegeven. Er zijn landen bij elkaar gestopt die in een verschillende ontwikkelingsfase van de economie zaten. Het is ook een morele botsing, Griekenland en Finland om de uitersten te noemen. Finland, niet corrupt, kleine zwarte economie. Griekenland, een van de meest corrupte landen van de wereld, grote zwarte sector. Geen wonder dat Finland een onderpand heeft gevraagd bij de noodlening aan Griekenland. Heterogene landen kunnen niet een munt hebben. Een econoom zou de eurozone nooit hebben bedacht.”

Maar Nederland heeft toch miljarden verdiend aan de euro?

„Dat stoort mij, zo’n redenering. Werkgeversvoorzitter Bernard Wientjes roept dat ook altijd. We hebben geen miljarden verdiend aan de euro. We hebben miljarden verdiend omdat er vrijhandel is in Europa. Kijk naar Zweden en Zwitserland. Geen euro en ze doen het beter dan Nederland door de vrijhandel.

„We hadden de koppeling aan de Duitse mark en als we de gulden nog hadden gehad had Nederland er evengoed, zo niet beter voor gestaan. En wil je je lot wel verbinden aan Europa? Akzo en Philips doen dat niet – die verbinden hun lot aan Azië en Zuid-Amerika. Kies je voor Europa, dan kies je voor stagnatie.

„Het heeft twaalf jaar geduurd – dat is niet gek voor een muntunie. De ontbinding is lastig, want hoe waardeer je de tegoeden én schulden die Grieken hebben in euro’s? Maar het is op te lossen, zo leert de geschiedenis van een aantal landen in Latijns-Amerika ons.

„We zitten nu op het punt ‘beter ten halve gekeerd, dat ten hele gedwaald’. Maar we moeten nu oppassen dat we niet verder in het moeras komen. Een gouvernement économique is de voorbode van een fiscale unie. Het monetaire beleid beleid hebben de lidstaten al uit handen gegeven. Er is geen enkel land dat al zijn bevoegdheden wil overgeven.”

Tijdens de minitop deze week kozen de Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Sarkozy voor een een politieke oplossing, niet voor een financiële – zoals extra noodleningen, verhoging van het Europees noodfonds of invoering van Europese staatsobligaties.

„Genant. Even terug naar het begin: vanaf 1997 hadden we het Groei- en Stabiliteitspact met de 3 procent-tekortregel en de 60 procent-schuldregel. Wie waren de eersten die bij de eerste de beste recessie de regel overtraden? Frankrijk en Duitsland. Vier jaar achtereen.

„In feite zeggen Merkel en Sarkozy dat het Groei- en Stabiliteitspact moet worden nageleefd. Met een onzinnige argumentatie. Waarom mag een land een maximumtekort hebben van 3 procent van het bruto binnenlands product? Nederland heeft een enorm spaaroverschot, 7 procent van het bbp. Als de particuliere sector niet besteedt, moet de overheid dat gat invullen en mag de overheid een tekort aangaan. Het is volstrekt normaal dat je zo handelt om te voorkomen dat je in een recessie komt. Zo’n 3 procent is volstrekt arbitrair. Voor de meeste landen onzinnig.”

Sarkozy en Merkel willen ook de begrotingsdiscipline in de grondwetten van de zeventien lidstaten van de EU verankeren.

„De conservatieve Tea Party aan deze kant van de oceaan. Stel dat we in 2009 deze eis hadden gehad: Nederland kende een krimp van vier procent, een tekort van nul staat dan gelijk aan een bezuiniging van 30 miljard euro. In één jaar, en nu bezuinigt het kabinet 15 miljard in vier jaar.

„Op basis van deze criteria hadden de Amerikanen ons nooit kunnen bevrijden, want de defensie-uitgaven leidden wel tot een hoger tekort en staatsschuld. Economische onzin.”

U bent twintig jaar topbelegger geweest. Wat adviseert u bij het huidige beursklimaat iemand die een erfenis krijgt van 100.000 euro?

„Onder de voorwaarde dat je het de komende tien jaar niet nodig hebt: alles in aandelen, waarvan 80 tot 90 procent niet in het Westen.”