Wilders is niet meer zo bijzonder in Europa

Het Nederlandse debat over integratie wordt ook gevolgd door buitenlandse media. Ze plaatsen de PVV en Wilders in een Europese context. Hoe kijken de ‘Holland-watchers’ naar Nederland?

Lijdt Nederland aan een identiteitscrisis? Volgens het artikel Amid Rise of Multiculturalism, Dutch Confront Their Questions of Identity, dat afgelopen zaterdag verscheen in de The New York Times (NYT), zorgt de integratie van moslimmigranten voor een existentieel probleem in Nederland. Dergelijke artikelen bepalen het beeld van Nederland over de grens. Hoe kijken buitenlandse journalisten naar het politieke klimaat in Nederland?

Directe aanleiding voor het artikel van Parijs-correspondent Steven Erlanger is de sympathie die de Noorse terrorist Anders Breivik in zijn manifest uitte voor Wilders en Nederland. „Het leek me nuttig om op een systematische manier te gaan kijken naar het rechts-extremisme in Europa. Collega’s van mij zijn bezig met het artikelen over populistische partijen in Duitsland en Zweden. Al die partijen, die zich uitspreken tegen immigratie, de euro, mondialisering, worden ook gedreven door angst. Wat zijn de wortels van die angst?”

Overigens erkent Erlanger dat hij een fout heeft gemaakt in zijn artikel. Zijn bewering dat Wilders ‘alle migranten en hun kinderen zou willen deporteren’ uit Nederland is onjuist, Wilders heeft dit nooit gezegd. „Volgens mij heeft hij wel gezegd dat migranten die zich misdragen moeten worden gedeporteerd, maar niet dat ze allemaal moeten verdwijnen. Ik zal dit moeten corrigeren.”

De afgelopen drie jaar verschenen er in de NYT zo’n dertig artikelen over Wilders en Nederland. Erlanger is één van de auteurs. „Voor dit laatste stuk wilde ik de situatie van beide kanten schetsen, vanuit het perspectief van de moslim én van de autochtoon. Als je alleen over politiek schrijft, sla je de plank mis. Nederland is een tolerant land maar jullie zijn niet bepaald een ‘warm’ volk. Hoe is het voor een moslim om in zo’n afstandelijk, christelijk land te leven? Ondertussen is ook niet iedere moslim een heilige. Wat betekent dat weer voor de Nederlander?”

Erlanger noemt het ‘opvallend’ dat de migratie- en islamproblematiek in Nederland al zo lang een hot topic is. „Nederlanders denken dat hun situatie sterk afwijkt van andere Europese landen. Maar als je kijkt naar het aantal immigranten in jullie land, dan zijn de cijfers helemaal niet zo dramatisch. Misschien dat de concentratie allochtonen alleen hoger ligt in steden als Amsterdam en Rotterdam.” Toch wordt er volgens Erlanger in Nederland meer over migratie gedebatteerd dan in andere Europese landen. „Terwijl die discussie al jaren nergens heengaat.”

Ook andere buitenlandse journalisten hebben het idee dat Nederlanders zichzelf een te grote rol toedichten in het Europese integratiedebat. Volgens journalist en schrijver Ian Buruma hebben Nederlanders een vertekend beeld van zichzelf. In 2006 schreef hij het boek Murder in Amsterdam over de moord op Theo van Gogh en vorig jaar het essay Grenzen aan de vrijheid: Van de Sade tot Wilders. „Ik sprak laatst een politiek wetenschapper die in Europa onderzoek had gedaan naar het aantal vertegenwoordigers van minderheden in politieke functies. Nederland scoorde het hoogst, Frankrijk het laagst. Ondertussen hebben Nederlanders wel het idee dat hun integratieproces volledig is mislukt.”

Die defaitistische houding wordt ook door de media opgepikt. „Nederlanders gedragen zich op twee manieren. Ik vergelijk het altijd met het Nederlandse elftal. Of het gaat goed en ze raken overmoedig, of ze lopen over het veld met hangend hoofd.”

Buruma noemt het ‘bijzonder’ dat de NYT een langer stuk aan het politieke klimaat in Nederland besteedt. „Van alle populistische leiders is Wilders ook wel de meest markante figuur. Hij heeft een groot talent voor zelfpromotie en zichzelf heel bewust op de internationale agenda geplaatst. Dat maakt dat hij als voorman wordt gezien voor wat er in de rest van Europa gebeurt.”

Peter Riesbeck, hoofd van de politieke redactie van de Berliner Zeitung, wijst erop dat Wilders op dit moment nauwelijks een rol in Duitsland. Sinds SPD-politicus Thilo Sarrazin eind vorig jaar zijn geruchtmakende boek Deutschland schafft sich ab publiceerde, met kritiek op het Duitse integratiebeleid, is de aandacht voor Wilders in de Duitse media afgenomen. „De discussie over wat je wel of niet over moslims mag zeggen voeren we nu ook in eigen land. Tot nu toe keken wij als een soort grote broer naar wat de kleine broer deed, dat is niet meer nodig.” Net als Erlanger meent Riesbeck dat het anti-islam debat binnen Europa door Wilders is aangezwengeld. „Je ziet dat anderen hem volgen. Marine le Pen van het Franse Front National heeft het thema antisemitisme laten vallen en dit onderwerp overgenomen. En nu doet Sarrazin hetzelfde bij ons.”

De existentiële crisis van de Nederlanders is dus niet ‘groter’ of ‘anders’ dan elders. Maar volgens Dominique Minten, redacteur buitenland van het Vlaamse dagblad De Standaard , heeft Nederland wel zijn rol als gidsland verloren. „Dat imago zijn jullie echt kwijt.” Minten schrijft regelmatig over zijn buren. Nederland is inmiddels een gewoon Europees land geworden, aldus Minten. „Dat begon al met de moord op Fortuyn.” Vooral de grote verkiezingsoverwinning van Wilders vorig jaar heeft Minten met stijgende verbazing gevolgd. „In mijn artikelen heb ik de laatste tijd ook geprobeerd er de vinger op te leggen: wat is er met Nederlander aan de hand? Was hij ooit verlicht en is dat nu verdwenen? Of is hij nooit verlicht geweest en heeft hij nu, via de PVV een uitlaatklep gevonden? Ik ben er niet uit.”

Elsbeth Gugger, al 19 jaar werkzaam in Nederland voor de Schweizer Radio DRS in Zwitserland, vindt het politieke klimaat niet extremer dan in andere Europese landen. „Ik heb veel reportages gemaakt in Amsterdam-West en stadsdeelvoorzitter Ahmed Marcouch (PvdA) gevolgd. Ik heb gezien op wat voor een positieve manier hij de integratie probeerde te bevorderen.”

Volgens Gugger is de situatie in andere Europese landen veel explosiever. „Zo’n bericht van vorige week in het Deense dagblad Politiken, over een geheim extreem-rechts spionagenetwerk in Denemarken dat al meer dan twintig jaar bestaat vind ik zorgelijker.” Volgens Gugger heeft ieder Europees land inmiddels zijn eigen Wilders. „Naar aanleiding van Noorwegen durf ik niet te beweren dat men de laatste jaren in Nederland aan het radicaliseren is.” Maar door de PVV-leider neemt volgens haar wel de onverdraagzaamheid toe. „Wilders drijft met zijn uitspraken, die zwart-wit zijn over de islam, een wig in de samenleving.”

Gugger meent dat Wilders in het buitenland de aandacht trekt omdat Nederlandse media hem die aandacht geven. „Wat dat betreft zouden Nederlandse media een toontje lager moeten zingen. Iemand als Pia Kjaersgaard van de Deense Volkspartij heeft het nooit zo ver geschopt als Wilders.”

John Vinocur, columnist bij de International Herald Tribune in Parijs, meent dat Wilders moet stoppen met zijn „apocalyptische taalgebruik ten aanzien van de islam”. „In Europa komt geen enkele politicus met een solide plan om het integratieprobleem aan te pakken. Maar een oplossing krijg je zeker niet door mensen te gaan beledigen en te zeggen dat ze er een ‘vuilnisbak-religie’ op nahouden.”

Vinocur schrijft in zijn columns geregeld over de Nederlandse politiek. Vlak na de aanslagen in Noorwegen haalde hij in een van zijn stukken advocaat Gerard Spong aan die op de radio zei dat „Wilders heeft bijgedragen aan de ontwikkeling en daden van Breivik” en „Noors bloed op zijn lippen” heeft. Desalniettemin noemt Vinocur het Nederlandse integratiedebat most sophisticated in vergelijking met andere Europese landen. „Na de aanslagen van 11 september kwam er in Nederland meteen een open en eerlijke discussie op gang over het multiculturalisme.” De linkse elite vocht in Nederland, aldus Vinocur, als eerste ‘het staatsmulticulturalisme’ aan. „Men zag dat bepaalde immigrantgroepen te lang allerlei privileges hadden genoten waardoor ze geïsoleerd kwamen te staan binnen de samenleving. Dat debat begon onder schrijvers en denkers en werd overgenomen door Fortuyn en later Wilders.”

Volgens Buruma hebben zowel Wilders als de moorden op Van Gogh en Fortuyn de aandacht voor Nederland in de buitenlandse media vergroot. „Het imago is in de laatste jaren radicaal omgeslagen. Lang bestond er het beeld van een vrijgevochten, verlichte multiculturele samenleving. Dat was een cliché. Nu is er een nieuw cliché aan het ontstaan van een land dat de richting van het fascisme zou inslaan. Dat is natuurlijk ook een karikatuur.’’

    • Rosan Hollak