Poepjes bestond al, ook zonder Napoleon

De achternaam is jarig vandaag. Op 18 augustus 1811 vaardigde de Franse keizer Napoleon een decreet uit waarin hij alle Nederlanders verplichtte een familienaam aan te nemen.

De tekst luidde: „De genen onzer onderdanen in de departementen van het voormalig Holland, der Monden van den Rhijn, der Monden van de Schelde en van het arrondissement Breda, welke tot dus verre genen vasten familienaam of voornamen hebben gehadt, zullen gehouden zijn, zodanigen, in den loop van het jaar der bekendmaking van ons decreet, aan te nemen, en de opgave daarvan te doen aan den ambtenaar van den civielen staat der gemeente, alwaar zij woonachtig zijn.”

Leendert Brouwer, namenexpert bij het Meertens Instituut, prikt op de site van het instituut de mythe door dat alle Nederlanders hun achternaam danken aan Napoleon. Het merendeel van de achternamen heeft een geschiedenis die teruggaat tot voor de negentiende eeuw. Toch is het decreet van Napoleon van groot belang, schrijft Brouwer, want „door de invoering van de burgerlijke stand in 1811 werd het proces van familienaamvorming afgerond, namen die daarvoor nog aan verandering onderhevig waren kregen hun definitieve vorm”.

Dat achternamen nu waren vastgelegd, wilde niet zeggen dat ze in het dagelijks leven ook gebruikt werden, aldus Brouwer. „In het oosten van het land bijvoorbeeld heette men naar de boerderij waar men woonde. Die ongeschreven regel bleef tot in de twintigste eeuw geldig. Elders gebruikte men bijnaampatronen die soms zo floreerden dat er in bepaalde gemeenschappen in feite een officieus naamsysteem heerste naast het officiële.”

Het verhaal dat mensen expres gekke achternamen als Poepjes aannamen als protest tegen Napoleons beleid, verwijst de onderzoeker naar het rijk der fabelen. „Ook zonder hem waren er al naamgrappen.”