De gevangen dictator

Laurent Gbagbo, de oud-dictator van Ivoorkust, zit gevangen in een witte villa.

Geen prikkeldraad, geen militaire dikdoenerij. „Velen weten niet eens dat hij hier is.”

** ALTERNATIVE CROP OF MMS116 ** In this photo released by Peru's Supreme Court, Peru's former President Alberto Fujimori, right, stands in preparation to leave the courtroom after a guilty verdict was read during his trial in Lima, Tuesday, April 7, 2009. A special criminal court of the Peruvian Supreme Court sentenced Fujimori on Tuesday to 25 years on human rights crimes related to two massacres by military forces and the kidnappings of a prominent businessman and a journalist during his administration in the 1990s. (AP Photo/Peruvian Supreme Court, Paco Medina) AP

De bewakers van Simone Gbagbo hebben niets dan goeds over hun gevangene te melden. Eerst weigerde de voormalige first lady van Ivoorkust haar cipiers zelfs maar aan te kijken, nu praat ze met iedereen. Ze speelt Scrabble met haar dokter, leest de bijbel en mag af en toe naar buiten, incognito tussen twee gesluierde vrouwen op de achterbank van een auto. Ze eet zelfs het lokale gerecht, meldt de journalist die in het noordelijke stadje Odienné bewakers van Simone aan de praat wist te krijgen: „Niet omdat ze daartoe gedwongen wordt, maar omdat ze het lekker vindt.” Een van de bewakers schrijft de wonderbaarlijke gedaanteverandering toe aan het feit dat Simone haar magische amuletten moest afgeven en nu bevrijd is van het Kwaad.

Ter plaatse meer omstreden is het nieuws over Michel Gbagbo, de stiefzoon van Simone en de zoon van ex-president Laurent Gbagbo. Een futloze Michel doet opdrukoefeningen op een video die op YouTube verscheen, samen met zes andere aanhangers van het verslagen regime. Ze staan in T-shirts en teenslippers op de binnenplaats van een provinciale gevangenis terwijl een militair hen bestraffend toespreekt, en moeten daarna push-ups doen, een geliefde vorm van publieke vernedering. Het filmpje is een bron van leedvermaak voor het anti-Gbagbo kamp.

Maar Laurent Gbagbo, de man die in december een bloedige crisis ontketende met zijn weigering de macht af te staan na een verkiezingsnederlaag, is nagenoeg onzichtbaar sinds hij op 11 april uit de bunker onder zijn ambtswoning kroop. De verstoten leider zit hier, in Korhogo, een van rood stof doortrokken stadje op 120 kilometer afstand van de Malinese grens. Zijn gevangenis is een witte villa die werd gebouwd voor het geval de eerste president het noorden zou bezoeken. Het plein voor de villa is afgezet met boomstammen en houten hekken. Voor de entree staat een groene Jeep met een mitrailleur.

Aan weinig valt af te leiden dat hier iemand opgesloten zit die op een dag misschien voor het Internationaal Strafhof verschijnt. Geen prikkeldraad, geen videobewaking, geen militaire dikdoenerij. „Veel bewoners van Korhogo weten niet eens dat Gbagbo hier zit”, zegt Martial Niangoran, lokaal correspondent van de staatskrant. „En degenen die het weten, hebben andere dingen aan hun hoofd. Het lot van meneer Gbagbo laat iedereen koud. Hij laat zich niet zien en wij horen niets over hem.” Hier denkt de boer aan katoen en cashewnoten, de belangrijkste gewassen van het droge noorden.

Tientallen hardliners van Gbagbo’s regime zitten vast in het noorden van Ivoorkust, ver van het centrum van de macht in de zuidelijke havenstad Abidjan. De noordelijke helft van het land wordt sinds 2002 bestuurd door een rebellenbeweging die Gbagbo eerst probeerde te verjagen, maar vijf jaar later vrede sloot op voorwaarde dat hij snel presidentsverkiezingen organiseerde. Hun sympathie voor Alassane Ouattara, toen oppositieleider en net als zij in het noorden geboren, was geen geheim. Rebellenleider Guillaume Soro, die uit Korhogo komt, werd benoemd tot premier.

De machtsstrijd die na de verkiezingen losbarstte, werd uiteindelijk beslecht in Abidjan. Daar is de schade onmiskenbaar. Ook in het stadje Tiebissou, jarenlang de scheidslijn tussen noord en zuid, is geen huis zonder kogelgaten te vinden. Maar in Korhogo werd geen schot gelost. De inwoners zijn gewend aan het bestuur van de lokale rebellencommandant. Zij stemden met overweldigende meerderheid voor Ouattara, die in mei aantrad als president. Gbagbo kon hen alleen straffen door de elektriciteit af te sluiten.

Alassane Ouattara staat onder grote nationale en internationale druk. Hij heeft gerechtigheid beloofd, maar bestuurt een land waar corruptie en straffeloosheid de norm zijn. De Verenigde Naties en de voormalige koloniale heerser Frankrijk hielpen hem zich van Gbagbo te ontdoen door strategische plekken als het presidentiële paleis en een munitiedepot te bombarderen. Ouattara moet er niet alleen op toezien dat zijn opponenten een eerlijk proces krijgen.

Het grootste probleem is het nieuwe leger, dat grotendeels uit noordelijke rebellen bestaat. Duizenden jongeren die zich opgaven als vrijwilliger en een kalasjnikov in handen geduwd kregen om Gbagbo’s milities te verslaan, verwachten een beloning voor hun bijdrage aan de overwinning. In het westen van het land worden taxibussen aangevallen door struikrovers en vallen er iedere week nieuwe doden. De struikrovers, zo wordt gefluisterd, zijn Ouattara’s mannen. Ze zijn boos omdat ze geen geld hebben.

Maar hier in Korhogo heerst stille tevredenheid. Hier zit Gbagbo veilig, zegt schilder Sam Sanogo, die in zijn atelier schuilt tot de regen ophoudt. „Het is goed dat hij hier zit. Na de verkiezingen deed Gbagbo alsof wij niet meetelden: hij liet botweg onze stemmen schrappen. Nu kan hij niet meer om ons heen, ha ha.”

Meer dan twintig ex-ministers, militairen en volgelingen van Gbagbo zijn inmiddels aangeklaagd wegens het in gevaar brengen van de staatsveiligheid, het opzetten van milities en het plegen van economische misdrijven. Ouattara benoemde een comité dat de toedracht moet achterhalen van de mensenrechtenschendingen die plaatsvonden. Intussen verzamelen medewerkers van het Internationaal Strafhof informatie over de slachtoffers van het conflict.

Laurent Gbagbo is nog niet formeel aangeklaagd omdat zijn positie als ex-staatshoofd een lange procedure vereist. Klopt het dat hij weleens stiekem naar de kerk gaat? Heeft hij echt al twee televisietoestellen kapot gesmeten omdat het nieuws hem woedend maakte?

„Allemaal geruchten”, zegt Kahigui Soro, een van de hoogste autoriteiten van de stad, die deel uitmaakt van de rebellenbeweging en een hechte band heeft met de leiders in Abidjan. Dat is politiek in Ivoorkust: een wirwar van etnische bondgenootschappen en informele allianties die voor buitenstaanders lastig te begrijpen zijn. „Zelfs ik heb geen toegang tot hem”, zegt Soro, die thuis ontvangt en zijn drie mobiele telefoons laat opnemen door twee eerbiedige medewerkers. „Het is geen zaak van de politiek meer, maar van justitie.”

Respect voor hiërarchie verklaart volgens Soro waarom de aanwezigheid van Gbagbo de meeste mensen onverschillig lijkt te laten. „Tijdens de crisis nam hij bijna mythische proporties aan; veel mensen dachten echt dat een vloek over het land was uitgesproken. Na zijn arrestatie was het vooral triest te constateren dat één man zoveel schade heeft kunnen aanrichten. De traditionele leiders zijn zeer gekant tegen wraakacties of uitingen van volkswoede, en hebben op de radio en televisie gezegd dat we aan de toekomst moeten denken. Om voorspoed te hervinden, is het beter dat iedereen het tijdperk-Gbagbo zo snel mogelijk vergeet.”

    • Pauline Bax