De politiechef die zich ontpopt tot de foute vriend van president Zuma

Al jaren is Bheki Cele (1952) steunpilaar van Jacob Zuma, president van Zuid-Afrika. Als schietgrage politiechef zou hij corruptie aanpakken. Maar nu bungelt Cele zelf, met gevaar voor Zuma.

Cele: bij twijfel, schiet raak. Foto AP (FILES) In this photo, taken in Cape Town on November 18, 2010, South African National Police Commissioner Bheki Cele speaks at a press conference after the arrest of a second man in connection with the murder of a Swedish newlywed on her honeymoon in Cape Town. A corruption investigator, Public Protector Thuli Madonsela, ruled on July 14, 2011, that South Africa's national police chief was guilty of "maladministration" in a lease deal that saw police try to pay three times the market rate for a building. Madonsela's investigation came on the heels of an earlier probe into a similar lease deal in Pretoria that found Cele guilty of misconduct for trying to lease a national police headquarters from a real estate tycoon at an inflated price. Madonsela said Police Minister Nathi Mthethwa should discipline the police chief, and also urged President Jacob Zuma to consider taking action against Public Works Minister Gwen Mahlangu-Nkabinde for failing to cooperate with her investigation. AFP PHOTO / RODGER BOSCH AFP

Zuid-Afrika heeft een ongelukkige keuze van chefs van de nationale politie. De vorige, Jackie Selebi, een vertrouweling van oud-president Thabo Mbeki, bleek innige contacten met de onderwereld te onderhouden en werd vorig jaar wegens corruptie tot veertien jaar cel veroordeeld.

En nu moet zijn opvolger Bheki Cele (1952), al sinds begin jaren tachtig een trouwe steunpilaar van de huidige president Jacob Zuma, volgens de nationale ombudsman ontslagen worden, wegens mismanagement van leasecontracten ter waarde van 185 miljoen euro. Maar de immer besluiteloze Zuma aarzelt – en Cele bungelt nu al bijna een maand.

In een vernietigend rapport oordeelde ombudsman en corruptiebestrijder Thuli Madonsela, dat Cele akkoord was gegaan met de huur van nieuwe kantoren voor de politie in Pretoria en Durban van een zakenman die voor de panden drie keer de marktwaarde vroeg en bovendien niet de gangbare aanbestedingsprocedures hoefde te volgen. De zakenman zou een vriend van Zuma of Cele zijn, maar de betrokken partijen ontkennen dat.

Vast staat, volgens de ombudsman, dat er gesjoemeld is met publiek geld en dat Zuma tegen de hoogst verantwoordelijken „actie moet ondernemen”.

Cele is een excentrieke verschijning. Met zijn kleurrijke Italiaanse maatpakken en dito hoeden heeft hij het voorkomen van een maffiabaas. Maar vanaf zijn aantreden in 2009 heeft hij juist aangegeven dat het hem menens is de alomtegenwoordige criminaliteit in Zuid-Afrika hard aan te pakken.

Hij gaf de politie militaire rangen (en werd zo zelf generaal Bheki Cele) en liet zich fotograferen met al het wapentuig dat het korps tot zijn beschikking had. De boodschap: ‘Shoot to kill’. Politieagenten moeten niet weerloos aan de kant blijven staan als de vaak veel beter geoutilleerde misdadigers ze te slim af zijn. Bij twijfel: schiet raak.

Die benadering heeft inmiddels tot een groot aantal geruchtmakende zaken geleid waarbij politieagenten met een beroep op noodweer soms ongewapende verdachten om het leven brachten. Zeker 600 mensen kwamen dit jaar al om het leven.

Cele koos na alle kritiek hierop de tegenaanval. Als politieagenten tijdens hun werk overlijden, schrijven de kranten daar niet over, klaagde hij. „Ieder weekend moet ik weer naar begrafenissen van politieagenten. Wanneer houdt dit op?”

Vanaf zijn aantreden heeft Cele geprobeerd het moreel van de dienders te verbeteren en burgers ervan te overtuigen dat de politie ook in geval van nood je beste vriend is. Rond het WK-voetbal, dat een waterscheiding lijkt in de aanpak van criminaliteit, stimuleerde hij agenten om aan hun conditie te werken: „Stomach in, chest out.” In hun lunchpauze joggen nu agenten in sportpakjes door de straten van Johannesburg.

Cele beloofde ook een zero tolerance--aanpak tegen corruptie. Agenten die probeerden aan verkeerscontroles een centje bij te verdienen, zouden worden ontslagen.

Dat nu opnieuw de politiebaas zelf van onprocedureel handelen wordt verdacht, is vooral voor president Zuma pijnlijk. Ontslaat hij Cele, dan verliest hij een belangrijke bondgenoot in zijn streven naar een tweede termijn als president.

Als hij Cele laat zitten, dan geeft hij potentiële opvolgers als leider van het regerende ANC munitie om hem van de troon te stoten. De oppositie is alvast een juridische procedure begonnen.

    • Peter Vermaas