Britten zoeken remedie tegen ikke-ikke

Een week na de Britse rellen is het debat over oorzaken en remedies politiek geworden. Labour wil de sociale context van de ‘pak wat je kan’-cultuur aanpakken, premier Cameron een moreel reveil.

David Cameron vroeg de samenleving gisteren om meer normen. Foto AP Britain's Prime Minister David Cameron speaks at a youth center in Witney, his Parliamentary district in southern England, Monday, Aug. 15, 2011. Britain must confront its "slow-motion moral collapse" Cameron declared Monday, following four days of riots that left five people dead, thousands facing criminal charges and at least 200 million pounds ($326 million) in property losses. (AP Photo/Alastair Grant, Pool) AP

Wat is de oorzaak van de rellen vorige week en hoe zijn nieuwe rellen te voorkomen? Terwijl de rechtbanken overuren draaien en de politie nog steeds arrestaties verricht, heerst bij veel Britten het ongemakkelijke gevoel dat zij op een vulkaan leven die opnieuw kan uitbarsten als er geen antwoord op die vragen wordt gevonden.

Gisteren deden zowel premier David Cameron als oppositieleider Ed Miliband, elk voor eigen publiek, een poging een antwoord te geven. En zij botsten. Beiden wezen op de onverantwoordelijkheid die ook andere groepen in de samenleving hadden getoond. „Tijdens de bankencrisis, met het declaratieschandaal van Lagerhuisleden, en tijdens het afluisterschandaal hebben we enkele van de ergste gevallen van hebzucht, onverantwoordelijkheid en misbruik van rechten gezien”, zei Cameron. Hij had het over het „het morele verval”. „De wederopbouw van verantwoordelijkheden moet door onze hele maatschappij heen plaatsvinden.”

Miliband herhaalde wat hij vorige week ook signaleerde: „Laten we niet net doen alsof deze waardencrisis is beperkt tot een minderheid”, zei hij. Ook hij wees op bankiers, politici en politieagenten. „De ideeën van kinderen over wat goed is en wat fout, komen niet alleen van hun ouders. (...) Het is niet de eerste keer dat we deze ikke-ikke, ‘pak wat je kan’-cultuur zien.”

Maar daar hield de eenheid op, en werden oude tegenstellingen tussen links en rechts zichtbaar. Terwijl Cameron sprak over persoonlijke verantwoordelijkheid, had Miliband het over ongelijkheid. Terwijl Cameron de stevige maatregelen aankondigde die zijn conservatieve achterban eist, vroeg Miliband om een onderzoek.

Dat moet liefst niet worden gehouden in het Lagerhuis, maar in de getroffen wijken met inbreng van jongeren: „Een nationaal gesprek.” Hij zei terug te schrikken voor kneejerk-reacties, maatregelen die al te snel worden genomen. „Het gebruikelijke instinct van politici – het aankondigen van een reeks maatregelen, het aanwijzen van een adviseur, het herhalen van oude vooroordelen – komt niet tegemoet aan de eisen van het publiek over echte antwoorden en blijvende oplossingen.”

Hij erkende dat er harde maatregelen nodig zijn om bendes te bestrijden, maar „we moeten jongeren laten zien dat ze een andere weg kunnen inslaan. En dat is moeilijker als steun wordt weggenomen.” Dat was een rechtstreekse aanval op de plannen van de regering om veroordeelde relschoppers uit hun sociale woningen te zetten of hun andere bijstand te ontzeggen.

Terwijl Miliband vroeg om onderzoek „naar het verband tussen de problemen in onze maatschappij en de manier waarop onze economie werkt”, wil Cameron niets weten van analyses waarin afkomst, armoede en bezuinigingen een rol spelen. Wel kondigde hij vanochtend een kleinschaliger onderzoek aan. Volgens Cameron gaat het om „eigen verantwoordelijkheid” en daar hoort een minder vanzelfsprekend gebruik van sociale voorzieningen bij. „Sommige van de ergste aspecten van menselijk gedrag [worden] getolereerd, vergemakkelijkt – soms zelfs gestimuleerd – door een staat en diens agentschappen”, zei de premier. „Onverantwoordelijkheid. Zelfzuchtigheid. Je gedragen alsof je keuzes geen gevolgen hebben. Kinderen zonder vaders. Scholen zonder discipline. Beloning zonder inspanning. Misdaad zonder straf. Rechten zonder verantwoordelijkheden. Gemeenschappen zonder controle.”

De premier had het over een „tegenaanval op veiligheidsgebied die moet worden geëvenaard met een sociale tegenaanval”. Alle aspecten van het sociale welzijnsbeleid zullen onder de loep worden genomen.

Daarmee is Cameron terug op zijn oude thema: de geschonden Britse maatschappij die een ‘big society’ moet worden. Hij droomt van een samenleving vol verantwoordelijke burgers. Of het nu gaat om gebroken gezinnen, het niveau van criminaliteit, lidmaatschap van jeugdbendes, of om problemen van mensen die altijd maar leven van een uitkering, staatsbemoeienis kan volgens de premier maar ten dele werken.

Tot nu toe had Cameron grote moeite de Britten te laten begrijpen wat hij bedoelde met zijn pleidooi voor een Big Society. Gisteren probeerde hij het zo: „De overheid leidt geen bedrijven die banen creëren. De overheid maakt geen videogames, tijdschriften of muziek die jongeren vertelt wat belangrijk is in het leven. De overheid kan niet op iedere straat staan en in iedere wijk zijn om de waarden die ertoe doen bij te brengen. Dat is werk voor onze hele samenleving.”

    • Titia Ketelaar