U bent in nood? Bid om Sir Ernest!

Hij was een charismatische leider, die tijdens ontberingen op zijn reizen naar Antarctica zijn bemanning trouw bleef en zelf de moed nooit opgaf. Eenmaal aan wal wist de poolheld niet meer met het leven om te gaan.

Ernest Shackleton: Zuid. Het verslag van Shackletons Trans-Antarctica expeditie. Vertaald door Frank van der Knoop. Carrera, 404 blz. €17,90.

Avontuur en ontbering in onherbergzame streken, een intrigerende held, een happy end en toch een vleugje tragiek – niet voor niets is South van Sir Ernest Shackleton een van de beroemdste reisverhalen van de vorige eeuw. Sinds de publicatie in 1919 is het een klassieker in de poolliteratuur; nu is er onder auspiciën van National Geographic een Nederlandse vertaling verschenen.

Shackleton (1874-1922) maakt vier reizen naar de poolstreken. De eerste gaat naar het noorden, met Scott, die hem halverwege terugstuurt – officieel omdat hij aan scheurbuik lijdt maar in werkelijkheid omdat hij in hem een rivaal ziet.

Shackleton zal het hem nooit vergeven en besluit zelf een expeditie te organiseren. In 1907 vertrekt hij met de Nimrod naar het zuiden, met als doel de magnetische Zuidpool. Het schip komt vast te zitten in het ijs en Shackleton gaat met twee man te voet verder. Nog maar zo’n 150 kilometer van hun doel verwijderd worden ze door uitputting en honger gedwongen terug te keren.

Zijn derde reis, waar South over gaat, wordt een twintig maanden durende beproeving met veel heroïek en zinloos leed. Intussen heeft Amundsen Scott verslagen bij het bereiken van de Zuidpool, dus besluit Shackleton dat hij als eerste te voet het Antarctische continent wil oversteken. Hij vertrekt in 1914, vlak voor het uitbreken van WO I.

South Georgia

Het gaat van kwaad tot erger. Zijn schip wordt gekraakt door het ijs en zinkt. De bemanning trekt maanden met boten en sleeën over het ijs en belandt op het onbewoonde Elephant Island. Shackleton, ‘the Boss’, gaat met een paar man in de reddingsloep op hulp uit. Ze slagen erin de Zuidelijke IJszee over te steken en bereiken het eiland South Georgia. Daar moeten ze eerst de bergen over, maar dan vinden ze een Noors walvisvaartstation. En dan moet de redding van de achtergebleven mannen in gang worden gezet. Ook dat vergt drie pogingen, maar tenslotte keert Shackleton in Londen met 53 van de 56 bemanningsleden terug.

South verdient het zeker om vertaald te worden. Dat bloemrijke Engels van ruim een eeuw geleden, waarin je de golven voelt rollen en het ijs hoort kraken, is niet makkelijk, en er is veel geur en kleur verloren gegaan. Als Shackleton met het sloepje vanaf Elephant Island op zijn hopeloze missie vertrekt, schrijft hij: ‘The tale of the next sixteen days is one of supreme strife amid heaving waters. The sub-Antarctic Ocean lived up to its evil winter reputation.’ Dat is geworden: ‘De volgende zestien dagen leverden wij een zware strijd tegen de woeste zee. De Zuidelijke IJszee maakte zijn reputatie waar.’ Fout is het niet, flets is het wel.

Meer nog dan als poolreiziger is Shackleton de geschiedenis ingegaan als leider. Hij schijnt een bijzonder soort charisma te hebben gehad, waarbij hij een diepe loyaliteit aan zijn ondergeschikten bedekte met een krokant laagje alledaags chagrijn.

Medereiziger Worsley schreef dat hij normaal gesproken geïrriteerd was, ‘but never when things were going badly’. En Wild, die mee was op de mislukte tocht naar de magnetische Zuidpool, herinnert zich hoe de net zo uitgehongerde Shackleton hem haast dwong een van zijn kostbare scheepsbeschuiten te eten.

Biografie

In zijn ruim zevenhonderd bladzijden tellende biografie merkt ook Roland Huntford op, dat Shackleton juist bij tegenslag boven zichzelf uit steeg. Hij roemt zijn moed om terug te keren op die tweede reis: ‘Any fool can go on blindly forwards. It required insight and moral courage to turn back.’ Bergbeklimmer Sir Edmund Hillary verwoordde het als volgt: ‘For scientific discovery give me Scott; for speed and efficiency of travel give me Amundsen; but when disaster strikes and all hope is gone, get down on your knees and pray for Shackleton.’

Shackleton kan thuis niet aarden. Zoals altijd wordt hij door geldproblemen achtervolgd; hij moet de rechten van South verkopen om een van de sponsors van de expeditie terug te betalen. Hij pendelt ongemakkelijk heen en weer tussen zijn vrouw en zijn minnares, hij drinkt te veel, zijn gezondheid laat te wensen over. Hij is nog maar 47 maar hij voelt zich oud worden. Dus in 1921 vertrekt hij weer, nu met het plan om het hele Antarctische continent rond te zeilen. Hij overlijdt aan boord en zijn vrouw laat weten dat hij begraven moet worden op het eiland South Georgia.

Een toepasselijk einde voor een van de laatste bigger-than-life-figuren van het heroïsche tijdperk van de poolreizen. En de tragiek dan? Die treft de bemanningsleden. Bijna allemaal gingen na hun veilige terugkeer uit de ijzige antarctische leegte in 1917 door naar het front. Daar raakten vijf van hen gewond en vonden er drie – alsnog – de dood.