Papa dienen met Koning Gorilla

Bij Koningin Sophie denken weinigen aan een kosmopoliet met een rijk geestelijk leven en vele interesses. Ze overleefde haar drie zonen en een bar slecht huwelijk.

Dianne Hamer: Sophie. Koningin der Nederlanden. Uitgeverij Verloren, 278 blz. € 25,-

Ze wordt wel onze vergeten koningin genoemd, Sophie van Württemberg (1818- 1877), echtgenote van koning Willem III. Ze bracht weliswaar drie troonopvolgers voort, maar geen van hen haalde de troon, zodat Wilhelmina vorstin werd, dochter van Willems tweede vrouw Emma.

Dianne Hamer reconstrueerde het leven van Sophie, op basis van haar brieven en dagboeken. Een somber stemmende geschiedenis. Er wordt wel eens geklaagd over het intellectueel gehalte van de Oranjefamilie. Met name Juliana en de huidige kroonprins Willem Alexander lijken geen parels die men graag aan ’s lands geesteskroon rijgt.

Bekijkt men echter hun voorvaderen, dan mag Nederland nog in zijn handjes knijpen. Willem I was een autistische autocraat. Willem II bewees zich van jongs af aan als polyseksuele losbol die niet aarzelde land en vader te verraden om zichzelf op de Belgische troon te krijgen, en daarbij bracht hij het Oranjehuis nog op de rand van de financiële afgrond.

Willem III kampte met drift op de grens van het gewelddadige. Hij mag dan in anarchistische kringen ‘Koning Gorilla’ zijn genoemd, wat Sophie over haar heer en gebieder vertelt komt ook aardig in de buurt: ‘Hij gedroeg zich als een waanzinnige. Op een ochtend toen ik zat te schrijven stormde hij naar binnen en krabde hij mij zonder enige aanleiding op mijn armen, mijn hals en keel, dat de krassen van zijn nagels nog te zien zijn. Alleen al de aanblik van dat woeste gezicht, dat slordige lange haar en de manier waarop hij rond beende maakte me ziek van afschuw.’

Zelf was Sophie een ouderwetse femme savante. Ze verkeerde en correspondeerde met de groten van haar tijd, sprak haar talen vloeiend, en komt uit haar brieven tevoorschijn als een belezen, invoelende, uiterst intelligente en tamelijk warme vrouw. Tegelijkertijd is ze een slachtoffer. Wie Dianne Hamers reconstructie volgt, wordt bevangen door een intens gevoel van medelijden.

Wat zocht Sophie in het gezelschap van een bruut als Willem III? Hij mag dan vlot piano hebben gespeeld en kon verdienstelijk timmeren, zijn voorliefde voor de jacht en de uniformen waar hij zijn reusachtige fysiek graag in hees stonden haar al vóór het huwelijk tegen. Zij hield niet van hem, en hij niet van haar. Ze diende slechts haar papa met dit prinsenhuwelijk, geen uitzondering in die dagen.

Tafel en bed

Willem en Sophie huwden op 18 juni 1839. Het begin van een drama. Sophie moest haar drie, tijdens korte verzoeningen verwekte zonen begraven, haar koningshuwelijk eindigde in scheiding van tafel en bed. Veel in te brengen tegen haar echtgenoot had ze niet, maar op zijn minst één pesterijtje van haar kant is overgeleverd. Toen haar ter ore kwam dat Willem III zich weer eens bezondigde aan hoerenbezoek gaf ze opdracht de volledig bemande staatsiekoets voor de bordeeldeur te parkeren en te wachten tot de vorst naar buiten kwam. Geestig.

In haar hoofdstuk ‘Femme Filosophe’ schetst Dianne Hamer het rijke geestelijke leven van Sophie. Dankzij de lectuurlijsten die de koningin bijhield weten we dat ze Stendhal las, Rousseau, Byron, Tacitus, bijbelboeken, Benjamin Constant. Weinig Nederlands werk. Ze ging regelmatig op atelierbezoek bij de schilders van haar tijd – Bosboom, Israëls – en ontving artiesten als Schelfhout, Jongkind en Pieneman ten paleize.

Politiek had ook haar grote belangstelling. Grappig. Vanuit haar liberaal-democratische overtuiging zag ze in de monarchie geen blijvertje: ‘De Nederlanders zullen ons houden zolang we nodig zijn, d.w.z. zolang onze naam Oranje een gemeenschappelijke basis vormt voor de verscheidene politieke partijen. Zodra dit niet meer het geval is zullen ze ons wegsturen.’ Je zou het visionair willen noemen.

De befaamde historicus Leopold von Ranke kende Sophie en bewonderde haar: ‘Zij is zo geheel en al op de hoogte van de tijdsvragen, van alle toestanden der volkeren, van alle verwikkelingen, dat ik haar eigenlijk niets heb kunnen vertellen dat haar vreemd of nieuw was. Zij leeft een Europees leven, zij is een kosmopoliet.’

Dankzij de bewegingsvrijheid die haar slechte huwelijk bood was Sophie zeer veel op reis. Ze kwam bij de Franse keizer Napoleon III over de vloer, werd door de archeoloog Heinrich Schliemann gevraagd mee te graven naar oudheden, discussieerde met Frans politicus Adolphe Thiers, Westminsterdeken Stanley en historicus Motley. Niet de minsten.

Spiritisme

Op dit punt wreekt zich de beperkte reikwijdte van deze ‘biografie’. Dianne Hamer schiet schromelijk tekort als beschrijfster van dit kosmopolitische, Europese leven. Ze maakt fouten. Zo vond de ‘Slag bij Quatre Bras’ niet plaats in 1813, maar maakte deze deel uit van de Slag bij Waterloo in 1815. En bij Willem III- lectuur gaat het niet om Eugene Sire maar om de populaire auteur Eugène Sue. De naam Elise van Calcar valt. Door Hamer getypeerd als veelgelezen vrouwenauteur en eerste Sophie-biografe. Van Calcar was tevens vurig voorvechtster van het spiritisme. Ook Sophie is aanwezig bij een séance, compleet met dansende tafeltjes, waar ze erg enthousiast over schrijft. Miste Dianne Hamer hier een verbandje?

Zo zijn er meer vragen. Onze biografe werkte op basis van brieven en dagboeken. Ze citeert daar omstandig uit als het bijvoorbeeld de inrichting van de werkkamer of het boudoir van de geplaagde koningin betreft. Dat mag van mij, Hamer is tenslotte kunstnijverheidshistorica. Het wordt echter truttig als de grote verbanden ontbreken.

Wat dit boek mist is inzicht in de ideeëngeschiedenis van de 19de eeuw, waaraan Sophie immers actief deelnam. Waar schreef zij over met Ranke? Vinden we in haar dagboeken geen inhoudelijker aantekeningen over haar samenspraken met de toenmalige Franse keizer? Wat vond ze van de boeken die ze las? Veel meer dan oppervlakkige zinsneden treffen we in Sophie. Koningin der Nederlanden niet aan. Het particuliere lijden van de zo ongelukkig getrouwde Oranje- vorstin wordt er door Dianne Hamer bij ons ingepeperd. Waar Sophie groot in was, verdient echter meer dan Hamer biedt. Context, adem, inzicht, kortom: een goede biografie. Anders blijft Sophie wat ze sinds 1877 al was: een vergeten koningin.

    • Atte Jongstra