De puzzel van Pinnacle Rocks

Een ruig Amerikaans landschap, middelpunt van vreemde verschijnselen , is de bindende factor in een verbluffende roman van Hari Kunzru. Zijn personages zoeken zilver, vergetelheid en verlossing.

Hari Kunzru, Award winning author, takes part in an evening of reading at the Serpentine Gallery in London, great Britain, Friday (01.08.2008) Photo: Marco Secchi +++(c) dpa - Report+++ picture-alliance/ dpa

Hari Kunzru: Gods without Men. Hamish Hamilton, 384 blz. €18,-

Je bent nog maar op pagina veertien wanneer een vliegende schotel landt. Er komen twee mensachtige wezens uit, een man en een vrouw. Ze zijn gehuld in witte gewaden en communiceren geluidloos met de enige getuige van hun landing, een eenzaat die Schmidt heet. Kom binnen, zeggen ze, we moeten je iets laten zien. Toch lees je geen oude sciencefictionroman, of een moderne pastiche op dat genre. Je bent begonnen in Gods without Men, de uitstekende nieuwe roman van de Britse schrijver Hari Kunzru.

Misschien nog wel belangrijker dan die vliegende schotel is de plek waar de landing plaatsvindt: Pinnacle Rocks, een uit reusachtige zuilen bestaande rotsformatie in de Californische woestijn. Gods without Men is geen roman met een hoofdpersoon, maar met een hoofdlocatie; in alle verhaallijnen van het boek speelt de rotsformatie en het onherbergzame gebied eromheen een grote rol.

En er zitten nogal wat verhaallijnen in de roman. De oudste gebeurtenissen rond de rotsformatie spelen zich af in 1775, en op weg naar het heden worden tussenstops gemaakt in de 19de en de 20ste eeuw. Kunzru kiest gelukkig niet voor een chronologische opsomming, maar laat de lezer tussen de verschillende periodes en verhalen heen en weer schieten. Dat zorgt voor mooie, voortdurend onderbroken spanningsbogen, die het verhaal een aangename snelheid meegeven. Deze niet-chronologische manier van vertellen gebruikte Kunzru (1969) ook met succes in zijn vorige roman, Mijn revoluties, waarin een man van middelbare leeftijd wordt geconfronteerd met zijn terroristische verleden. Dat was een goed boek, en Gods without Men is nog beter – veelomvattender, intrigerender, op een goede manier ongrijpbaar.

Dat de roman ondanks de verschillende verhaallijnen niet in fragmenten uit elkaar valt, komt door de kracht van de locatie: een ruig, onherbergzaam landschap met koude nachten en zinderende dagen, waar door de eeuwen heen vreemde verschijnselen plaatsvinden, zoals mysterieuze lichten en uit het niets opduikende kinderen die een vreemde gloed uitstralen. Niet voor niets speelt de plek een grote rol in de mythen van de plaatselijke indianen, oeroude verhalen die betrekking hebben op het al dan niet straffeloos overschrijden van de grens tussen leven en dood. Rondom deze mysterieuze kern laat Kunzru zijn personages cirkelen, waarbij er soms vreemde resonanties optreden tussen het ene verhaal en het andere – en ook dat maakt het boek tot een eenheid.

Vliegende schotel

Er komen nogal wat mensen op Pinnacle Rocks af in de loop der eeuwen. Sommigen zoeken vergetelheid, anderen zoeken naar zilver, maar de meeste reizigers die op een gegeven moment bij de rotsformatie uitkomen, zijn op zoek naar verlossing. Daarbij speelt die vliegende schotel een grote rol, want na die ene waarneming wordt de rots in de jaren vijftig de plek waar een groeiend aantal mensen de komst verwacht van een intergalactische vredesmacht, die een kleine groep uitverkorenen zal redden voor de aarde aan een kernoorlog ten onder gaat. In de jaren zestig groeit het kamp van deze gelovigen uit tot een bloeiende hippiecommune. Opkomst en ondergang van de commune maken we mee via de ogen van Dawn, een meisje uit een naburig stadje dat de hippiegemeenschap als een aanlokkelijk alternatief ziet voor een treurig bestaan bij een oom die zijn handen niet thuis houdt. Maar in de jaren zeventig gaat de commune (uiteraard) ten onder aan vrije seks, drugs en paranoia. Dawn weet te ontsnappen, al komt ze niet ver: veertig jaar later blijkt ze de eigenaresse van het haveloze plaatselijke motel.

En daar ontwikkelt zich de belangrijkste verhaallijn van de roman. In het motel van Dawn logeren Jaz en Lisa, een echtpaar uit New York. Als Men without Gods hoofdpersonen zou hebben, dan zouden het deze twee zijn; van alle personages krijgen zij van hun auteur de meeste aandacht. Jaz werkt voor een New Yorks hedgefonds, maar hij dreigt zijn baan kwijt te raken omdat hij niet langer met het computerprogramma Walter wil werken. Dat programma voorspelt de bewegingen van de markt door op lukrake wijze allerlei gegevens en statistieken met elkaar te vergelijken die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben. Walter werkt zo goed dat Jaz bang is dat het een eigen wil gaat ontwikkelen en de hele financiële wereld zal ontwrichten. Ondertussen hebben hij en Lisa ook nog te kampen met hun autistische en onhandelbare zoontje Raj. Wanneer dat zoontje aan de voet van de Pinnacle Rocks spoorloos verdwijnt, barst een waar mediacircus los, waarbij vooral Lisa het moet ontgelden omdat ze volgens de pers te weinig emoties toont voor een moeder van een verdwenen kind. Na een paar maanden wordt Raj teruggevonden in de woestijn, springlevend, en een stuk handelbaarder dan vroeger. Zijn moeder is dolblij, maar Jaz vertrouwt dit onverwachte happy end niet. En zo stapelen de mysteries zich op in Gods without Men. Natuurlijk wil de lezer antwoord op de vragen die de divrse verhaallijnen oproepen. Hoe moeten we die vreemde verschijnselen bij de rots opvatten, zijn die vliegende schotels echt of gaat het om hallucinaties, en vooral: wat is er met Raj gebeurd tijdens zijn die vermissing?

Kunzru speelt met de verwachtingspatronen van zijn lezers, zonder zich te storen aan genre- regels. Over Gods without Men hangt steeds een zweem van het bovennatuurlijke, zonder dat het een magisch-realistische roman wordt, laat staan sciencefiction. En ondanks de aandacht voor de rol van de media en het bankwezen is het ook geen satirische roman geworden. Jaz’ baan bij het hedgefonds zou een mooie aanleiding tot satire kunnen zijn, maar met zijn beschrijving van het uiterst verontrustende computerprogramma Walter boort Kunzru een diepere laag aan. Satire is comfortabel, maar Kunzru gaat verder. Hij laat Jaz (en de lezer) kennismaken met de totale onkenbaarheid van geldstromen waarvan de koers elke milliseconde weer wordt verlegd, en het resultaat is verontrustend.

Kenbaarheid

Als je Kunzru’s roman in één woord zou moeten samenvatten, is ‘onkenbaarheid’ een goede kandidaat. Die onkenbaarheid heeft niet alleen betrekking op geldstromen of vreemde verschijnselen in de woestijn, maar op alle gebieden van het bestaan. ‘Onkenbaarheid’ is een loodzwaar cliché als je het zwart op wit ziet staan, maar zolang het begrip onuitgesproken tussen de regels door sluipt, kan het een uiterst effectief thema zijn. In deze roman zorgt het bij de lezer voor een tweestrijd, die naarmate het einde van het boek nadert steeds sterker wordt. Absolute kenbaarheid is onmogelijk, dat weet je ook wel, maar je blijft toch hopen op een verklaring, een uitleg waarbij alle verhaallijnen samenkomen en alle vragen worden beantwoord.

Aan de andere kant hoop je dat Kunzru het mysterie intact houdt, omdat zo’n uitleg iets banaals zou hebben en de roman met terugwerkende kracht van al zijn spanning zou beroven. Hoe levenloos is een legpuzzel niet nadat het laatste stukje is gelegd? Je aait er nog eens afwezig met je hand overheen, voelt een vreemde teleurstelling en gaat wat anders doen.

En daarom lees je gehaast door, niet alleen dankzij de spanning, maar ook omdat je wilt zien of het Kunzru lukt die tweestrijd op te lossen. Je krijgt de neiging hem aan te moedigen, en op het einde blijkt dat hij het inderdaad klaarspeelt. Het verhaal van Jaz, Lisa en Raj eindigt in de woestijn, vlakbij de rotsformatie. Ze zijn nog één keer teruggekeerd. En wanneer hun verhaal wordt afgesloten, worden indirect ook alle andere verhaallijnen afgerond, in een scène waarin eigenlijk niets gebeurt en die eindigt met precies de juiste zin – een zin die alles verklaart en alles in het midden laat. Zo blijft de spanning op geraffineerde wijze tot het einde bewaard – zelfs tot na het einde, want Pinnacle Rocks is geen locatie die meteen wanneer je het boek dichtslaat uit je systeem is verdwenen.

    • Rob van Essen