Spektakel: octopus slaat snoekslijmvis knock-out

Veel mensen denken bij het woord documentaire het eerst aan een natuurfilm. Die zijn dag en nacht te bekijken op zenders als Discovery Channel en National Geographic. Maar de koning van het genre is natuurlijk al decennialang regisseur David Attenborough. Zijn laatste, door BBC en Discovery gecoproduceerde serie Life trekt nu bij de EO op woensdagen hoge kijkcijfers.

Het is spektakel van de bovenste plank. In de grotendeels door onderwatercamera’s opgenomen aflevering van gisteren zagen we onder meer een zwanger mannelijk wierzeedraakje, een vlucht vliegende vissen, een schoonheidsbehandeling van een nijlpaard door knabbelende barbelen en de genocide door enkele zeilvissen op een school sardines.

Attenborough bedient zich van speelfilmtechnieken en pompt het drama op met muziek en geluidseffecten. Zo wordt de mep die een octopus met een van zijn grijparmen in een territoriumgevecht toedient aan een snoekslijmvis uitgeserveerd als een knock-out in een boksmatch.

De vraag of dit wel een documentaire is, lijkt minder relevant. Bert Haanstra manipuleerde ook veel en graag, en wie zegt dat een documentaire de werkelijkheid kaal moet tonen?

Later op de avond was nog een territoriumgevecht te zien in een heel ander soort documentaire. VPRO’s Import vertoonde Cabale à Kaboul (2006) van de Belgisch-Roemeense journalist en taalkundige Dan Alexe. Die leerde Dari spreken en verstaan om zonder tolk jarenlang „de laatste twee joden in Afghanistan” te kunnen filmen.

Isaac Levy, een grijsaard met lange baard, en Zabulon Simatov bewonen beiden een verlaten synagoge in Kabul. Ze maken elkaar het leven meer dan zuur. Isaac zegt dat Zabulon zijn elektriciteit steelt en hem hard aan zijn baard trekt. Zabulon noemt Isaac „valse tovenaar”, omdat hij kabbalistische amuletten aan de moslims verkoopt. Ook zou hij zich onder het Talibaanbewind tot de islam hebben bekeerd en verraden hebben dat Zabulon wijn maakte.

Het is een geestige en schrijnende vertoning, passend in een ‘Kaïn-en-Abeltrilogie’ die Alexe maakt over broederstrijd onder christenen, joden en moslims. Zo filmde hij eerder rivaliserende soefisjeiks in Macedonië. Bovendien krijg je een unieke kans om te zien hoe de diaspora er in de Middeleeuwen moet hebben uitgezien.

Volgens de regels der kunst van de cinéma vérité verhult Alexe niet wat de invloed van de camera is. Isaac gebruikt het gefilmd worden handig om te kunnen voordringen bij de bakker. De filmer vertelt dat eerdere opnamen van de twee mannen werden gestolen toen hij in Praag was, en dat hij na jaren opnieuw moest beginnen. Dat maakte hem depressief en drankzuchtig.

Kabaal in Kaboel, zoals de VPRO de film noemt, is een voorbeeldige documentaire met een uniek onderwerp. Aan authenticiteit en betrokkenheid bestaat geen twijfel.

    • Hans Beerekamp