Zwemmen, dansen of terug van vakantie

In de rest van de wereld is het crisis, in Den Haag is het rustig. Regeringsleiders en ministers in andere landen onderbreken hun verlof maar Rutte, Verhagen en De Jager laten zich niet zien.

In Parijs zit Nicolas Sarkozy vanaf vanmiddag weer achter z’n bureau. In Londen is David Cameron weer aan het werk. In Brussel zijn topambtenaren teruggeroepen, in Lissabon, in Madrid, in Rome hele ministersploegen.

De reden van al die onderbroken vakanties? De financiële crisis. De president van de Europese Centrale Bank noemde dit gisteren de ergste sinds de Tweede Wereldoorlog. Beurzen zijn de afgelopen dagen weggezakt. De wereldhandel staat onder druk. En het vertrouwen, waarop de wereldeconomie gebaseerd is, heeft een knauw gekregen.

En wat doen premier Mark Rutte, zijn vicepremier Maxime Verhagen (Economische Zaken, Landbouw & Innovatie) en minister van Financiën Jan Kees de Jager? De enige plek waar de premier is gezien, is het dansfeest Dance Valley, afgelopen zaterdag.

Verder wil de premier nergens op reageren tot aanstaande vrijdag, bij de geplande eerste ministerraad. Maxime Verhagen is volgens zijn woordvoerder „vanaf maandag weer beschikbaar voor het ministerie”, onduidelijk is waar Verhagen nu daadwerkelijk is. Een paar uur later mailt de woordvoerder nog even met een als geruststellend bedoelde opmerking. „Hij wordt wel op de hoogte gehouden van de ontwikkelingen op de financiële markten”. Specifieker wordt het niet.

Jan Kees de Jager heeft de laatste weken ook niet publiek opgetreden. Nadat de VS afgelopen donderdag een afwaardering te verwerken kregen, werd De Jager vrijdag gebeld voor commentaar. Het antwoord: geen commentaar.

Pas een dag later – ’s middags om half drie – volgt er een mail van zijn woordvoerder. Drie alinea’s lang. Op maandag kwam er nog een brief aan de Kamer waarin de minister in technische taal waarschuwde voor de eigen, nationale kredietwaardigheid. Geen makkelijk leesvoer, voor geïnteresseerde leken.

Rampen en calamiteiten kunnen altijd voorkomen, dus ook tijdens vakanties. Voor politiek leiders zijn er dan simpel gezegd twee scenario’s. Eén: onzichtbaar blijven en kritiek over gebrek aan leiderschap incasseren. Of twee: terugkomen, controle uitstralen en vertrouwen wekken.

De crux is het hebben van controle over de situatie, zegt hoogleraar bestuurskunde Paul ’t Hart van de Universiteit Utrecht. Hij schreef mee aan het boek The politics of Crisis Management, een standaardwerk over politiek crisismanagement. Juist aan controle ontbreekt het de bewindspersonen soms. „Een Nederlandse premier kan maar heel weinig doen. Zijn woorden zullen geen invloed hebben op de internationale markten. De realiteit is dat Nederland gewoon Duitsland moet volgen in zijn beleid.”

Grappig dat ’t Hart over Duitsland begint, zegt Daniel Diermeier. Hij is hoogleraar economie aan Kellogg School of Management, een van Amerika’s best aangeschreven universiteiten. Diermeier is zelf Duits en hij herinnert zich nog Gerhard Schröder – toenmalig bondskanselier – die in 2002 direct zijn vakantie onderbrak om poolshoogte te nemen bij een overstroming van de Elbe. Hij werd erdoor herkozen.

Diermeier: „Je kan zeggen: wat kan hij daar doen? Met een zandzak gaan lopen sjouwen? Hij loopt alleen maar in de weg.” Niets daarvan, zegt de Duits-Amerikaanse hoogleraar aan de telefoon. „Een politicus moet betrokkenheid tonen. Laten zien dat ook hij zich zorgen maakt. Daarmee stelt hij de bevolking gerust.”

Een probleem met de financiële crisis is dat die minder tastbaar is dan een acute ramp. Overlevenden worden niet opgevangen in tentenkampen, bewindslieden kunnen niet meerouwen met het volk. Daarmee heeft het kabinet alleen woorden om te laten zien dat hij zich zorgen maakt en betrokken is. Hij kan er één, misschien twee keer voor kiezen om „een puur verbale interventie” te doen, zoals hoogleraar ’t Hart dat noemt.

Daarna zal het rustgevende effect daarvan uitgewerkt zijn.„Want de media zullen direct de vraag stellen, dat klinkt mooi, maar wat dóét u eraan? Dan kan Rutte moeilijk zeggen, ik moet wachten tot Nicolas Sarkozy en Angela Merkel eruit zijn.” Sterker nog: bij een financiële crisis kan het naar buiten treden met de boodschap dat alles onder controle is contraproductief werken. Burgers denken dan misschien juist: Wat? Waar? Een ramp?!? Het kan angst juist aanwakkeren.

Onzin, zegt hoogleraar Diermeier. Alsof burgers niet weten dat er iets aan de hand is. „Op het moment dat markten wegzakken en leiders met elkaar bellen, is het moeilijk te doen alsof er niks aan de hand is.”