We slaan terug

De Britse relschoppers plunderen omdat ze zien dat het onbestraft blijft.

Maar het zijn niet alleen opportunistische dieven, er zit meer achter.

De verslaggeefster van Sky News was geschokt. Hiphopper Jaja, opgegroeid in een beruchte sociale woningbouwflat in Brixton en ex-bendelid, vertelde haar dat hij de rellen eigenlijk wel had zien aankomen.

„Je keurt ze toch niet goed?”, vroeg Kay Burley verontwaardigd. „Nee, maar veel jongeren voelen zich verloren, ze denken dat ze nu iets doen voor de samenleving.”

„Als mijn zoon dit deed, zou hij een week lang niet kunnen zitten”, zei Burley. Jaja: „Sommige van deze kinderen hebben geen moeder. De vaders zitten gevangen.”

Het gesprek was daarmee snel afgelopen. Maar Jaja raakte een gevoelige snaar. Want waarom rellen deze jongeren, vraagt Londen zich na vier gewelddadige nachten af. Hebben ze geen enkel respect voor de eigen gemeenschap, wier winkels ze nu plunderen en wier huizen ze in de brand steken?

Met de roep om gerechtigheid voor de dood van de 29-jarige Mark Duggan in Tottenham, afgelopen donderdag, heeft het weinig meer te maken. Hele winkelstraten zijn veranderd in een slagveld. Politici hebben het over „opportunistische diefstal”, en wijzen erop dat alleen bepaalde winkels worden vernield. Daar waar plasmatelevisies te koop zijn, de mooiste sportschoenen en nieuwste kleding.

Maar zo eenvoudig is het niet. „Deze rellen lijken misschien irrationeel, maar onder de oppervlakte is er wel degelijk een reden waarom deze jongeren de straat op gaan”, zegt socioloog Paul Bagguley van de University of Leeds. „Ze zien anderen met mooie kleren, nieuwe telefoons en iPads die ze zelf niet kunnen kopen. De winkels die in eerste instantie werden geplunderd, waren filialen van grote winkelketens die actief hun producten promoten. Het soort winkels dat niet wordt gezien als onderdeel van de eigen gemeenschap.”

Bagguley wijst erop dat het Verenigd Koninkrijk politieke leiders heeft die „geïsoleerd zijn” van de rest van de samenleving. Hij doelt op de bevoorrechte opvoeding en opleiding die kabinetsleden hebben gehad. „En wat het afluisterschandaal onthulde, is de manier waarop politici omgaan met rijke mensen. Niet alleen zakelijk, maar ook privé. Zoals ik een van de jongeren in een videofilmpje hoorde zeggen: we slaan terug.”

De officiële maatschappij heeft ze niets te bieden, zegt Clive Bloom, auteur van Violent London: 2,000 Years Of Riots, Rebels And Revolts. „Dat kunnen ze niet welbespraakt uitdrukken, dus dit is hoe ze handelen. Zij zullen vinden dat dit iets positiefs is.”

De rellen zijn niet georganiseerd, denkt hij. „Dit is geen officieel protest. Dit is winkelen zonder te betalen. Deze generatie is opgegroeid in een maatschappij waar identiteit wordt bepaald door goederen. Ze zien consumptieartikelen en willen die hebben. En in een economische crisis, is er geen andere manier dan diefstal.”

Wat dat betreft, zegt hij, „zijn het bijna Vikingen”. „Wat deze jongens respect geeft, is macht over de straat. Ze zijn zich heel goed bewust dat ze anderen angst aanjagen.” Het idee dat de relschoppers kunnen worden overtuigd te stoppen „door nette overreding”, noemt Bloom dan ook belachelijk. „Zelfs als ze nu worden opgepakt, is dat een symbool van hoe machtig ze zijn.”

Bovendien kennen ze geen loyaliteit. Er is geen familiestructuur en er zijn – zoals bij eerdere rellen in Londen – geen kerkelijke of etnische leiders die de relschoppers ter verantwoording kunnen roepen. Bloom wijst op de oproep van de plaatsvervangend hoofdcommissaris, die ouders smeekte om vast te stellen dat hun kinderen thuis waren. „Dat is toch ongelooflijk? Wij kunnen ons in onze middenklassegezinnen niet voorstellen dat we niet zouden weten waar onze kinderen zijn. Maar je hebt het hier over jongeren die hun ouders nooit zien.”

De rellen waren te voorspellen, zegt hij. „Zes jaar geleden [na de aanslagen op Londen, red.] richtten we onze energie op de islamitische gemeenschap. We hadden het gevoel dat in arme zwarte, blanke en christelijke gemeenschappen alles wel voor elkaar was. Dus de hele infrastructuur zakte daar in.”

Volgens socioloog Bagguley is de situatie het afgelopen jaar nog eens verergerd. De wijken waar de relschoppers vandaan komen, worden geraakt door jeugdwerkloosheid en bezuinigingen waardoor bijvoorbeeld jongerencentra moeten sluiten. „Anders hadden ze iets gehad dat hen bezig had gehouden.” Bovendien is het ook nog zomervakantie.

Dat het oorspronkelijke protest zo snel uitliep in plunderingen, is ook te verklaren. Bagguley: „De politie was nergens te bekennen. Als het dan zo makkelijk gaat, heb je het gevoel dat je ermee weg komt. Zeker als anderen je voor gaan. Tijdens rellen zijn mensen bereid wetten te overtreden die ze normaal zouden volgen. Dat geldt zeker voor de meerderheid.” De relschoppers lijken niet bang voor de politie en hebben zeker geen respect voor hen.

Sociaal psycholoog Clifford Stott van de Universiteit van Liverpool waarschuwt ervoor de oorzaken van deze rellen niet weg te wuiven. „Het gedrag van deze mensen die hun eigen gemeenschappen vernielen, mag dan irrationeel lijken, maar voor de relschoppers hebben deze rellen wel degelijk betekenis. Als we dat ontkennen, kan het zo weer gebeuren.”