Groots en intiem drama rond waarheid en leugen

scene uit de film A Separation (2011) FOTO: Cinemien

A Separation . Regie: AsgharFarhadi. Met: Leila Hatami, Peyman Moaadi, Shahab Hosseini.In: 12 bioscopen.

Het kan een wat laffe smaak achterlaten als een filmregisseur er maar op blijft hameren in zijn werk vooral vragen te willen stellen en geen antwoorden te willen geven. Zoiets kan al snel leiden tot vrijblijvendheid; een manier om de moeilijke kwesties uit de weg te gaan. Maar dat wordt compleet anders als een filmmaker zich moet verstaan met sociale en politieke omstandigheden die zo gepolariseerd zijn als in het huidige Iran. Vermeende helderheid kan dan bedreigende trekken aannemen. In zo’n geval is het omarmen van complexiteit ineens wezenlijk en geen automatisme meer. Feitelijk is er met een omweg toch sprake van partij kiezen, namelijk tegen de verwoestende simplificaties die de ronde doen over het land.

A Separation, de vijfde film van regisseur Asghar Farhadi, was de onomstreden winnaar van het filmfestival van Berlijn. De film sleepte de Gouden Beer voor beste film in de wacht en de prijzen voor de beste acteur en beste actrice voor het voltallige ensemble van de film; een prijzenregen die tamelijk uniek is in de geschiedenis van het festival, maar die A Separation zonder meer verdiende. Farhadi slaagt erin een groots, indrukwekkend beeld te laten ontstaan van de Iraanse samenleving met een rij van kleine, alledaagse scènes die hij minutieus registreert en ingenieus met elkaar verweeft. Voor zover het mogelijk is om binnen de beperkingen van een speelfilm van ruim twee uur zo’n groot thema te omvatten, komt Farhadi in ieder geval een heel eind.

A Separation is zowel episch als intiem, soms tergend traag door de alledaagse, rituele herhalingen in ‘real time’ en dan weer nagelbijtend spannend zoals de beste thriller. De film wekt de indruk alsof Farhadi louter met luciferhoutjes en zonder lijm een reusachtige kathedraal heeft gebouwd. Zo’n bouwwerk is uitermate fragiel maar juist om de fragiliteit van intieme, sociale en maatschappelijke verhoudingen is het in de film te doen.

Rijk staat tegenover arm in de film, religieus-traditioneel tegenover seculier-modern. De oudere generatie tegenover de jongere, mannen tegenover vrouwen. Dat klinkt schematisch, maar elk personage draagt voldoende geheimen, raadsels en tegenstrijdigheden in zich mee om meer te zijn dan een schaakstuk op het bord van de regisseur; dat zijn ze weliswaar ook, en aan dat subtiele schaakspel ontleent de film voor een deel zijn kracht, maar niet uitsluitend. Dat is het knappe.

De conflicten stapelen zich op totdat een nauwelijks te ontwarren kluwen is ontstaan. Simin (Leila Hatami) wil scheiden van Nader (Peyman Moaadi). Zij wil met hun elfjarige dochter Termeh emigreren, om haar een betere toekomst te kunnen geven in het buitenland. Maar Nader is gedwongen in Teheran blijven omdat hij de zorg heeft voor zijn demente vader. De rechter wijst de scheiding af, maar Simin wil niet meer met haar man onder hetzelfde dak leven en trekt in bij haar moeder. Nader huurt daarop Razieh (Sareh Bayat) in om voor zijn vader te zorgen, een volkse vrouw die de nieuwe baan aanneemt zonder dat haar behoudende man ervan weet.

Op een dag gaat dat grondig mis en uiteindelijk raakt de kluwen van personages met elkaar verwikkeld in een uiterst bittere rechtszaak. Farhadi laat zien hoe zijn personages ieder voor zich verstrikt raken in een web van leugens, zij het leugens die noodzakelijk zijn om te overleven. Het morele oordeel in de film treft niet de feilbare personages, maar, impliciet, de maatschappelijke stagnatie, die hun onbetrouwbaarheid onontkoombaar maakt. De personages zitten klem – ze kunnen niet voor- of achteruit.

De ‘scheiding’ waarvan sprake is in de titel berust op een illusie. Niet alleen omdat de rechter Simins scheidingsverzoek afwijst, ook omdat alle verschillende bevolkingsgroepen en maatschappelijke klassen nu eenmaal onderdeel zijn van een en dezelfde samenleving. Daarin valt (wederom impliciet) een oproep tot verzoening te zien. Maar tegelijkertijd lopen de woede, de frustratie en het wederzijds onbegrip op tot ver voorbij het kookpunt in A Separation. Farhadi heeft in eigen land van vertegenwoordigers van het regime dan ook kritiek gekregen, omdat hij in zijn film een te somber beeld van de Iraanse samenleving zou geven, berichtte de correspondent in Teheran van deze krant onlangs.

Iedereen heeft zich op de een of andere wijze gecompromitteerd, behalve het kind, Termeh (gespeeld door de dochter van de regisseur, Sarina Farhadi). Niet omdat ze op een sentimentele manier de onschuld belichaamt, maar omdat ze grotendeels blanco blijft. Ze vertegenwoordigt een vraagteken, meer niet. Maar dat is toch ook een teken van hoop.

    • Peter de Bruijn